تاریخ میان‌رودان: گاه‌شمار و رویدادهای مهم
۱۶ رویداد مهم در تاریخ میان‌رودان، از ۳۲۰۰ پیش از میلاد تا ۵۷۵ پیش از میلاد، همراه با مکان‌ها و زمینه تاریخی روی نقشه تعاملی.
باز کردن نقشه تعاملی۳۲۰۰ پیش از میلاد · پیدایش خط در اوروک
حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد دبیرانِ اوروک، که در آن زمان از بزرگ‌ترین شهرهای جهان بود، برای نگه‌داشتن حساب نهادهای معبد نشانه‌هایی را بر لوح‌های گلی نقش زدند: جیره، دام، زمین و کارگر، و در کنار آن فهرست‌هایی از واژه‌ها برای آموزش دبیران تازه‌کار. این خط پیش‌میخی یکی از کهن‌ترین خط‌های شناخته‌شده است؛ هیروگلیف مصری هم کمابیش در همان زمان پدید آمد و اینکه کدام زودتر بوده، محل بحث است. در سده‌های بعد این نشانه‌های تصویری به خط میخی بدل شدند که نزدیک به سه هزار سال به کار رفت؛ اندکی بعد در شوش هم خط آغاز-عیلامی پدید آمد که به احتمال زیاد از آن الهام گرفته بود. تاریخ کهن‌ترین لوح‌ها (لایهٔ چهارم اوروک) تقریبی است؛ لوحی که در تصویر می‌بینید اندکی جدیدتر است (اوروک سوم). (اوروک) نمایش روی نقشه
۲۳۳۴ پیش از میلاد · سارگن و بنیاد امپراتوری اکد
سارگن اکدی، که به روایت سنت‌های بعدی نخست ساقی اورزبابا، شاه کیش، بود، لوگال‌زاگسی فرمانروای اوروک را شکست داد و شهر-دولت‌های سومر و اکد را زیر فرمان یک تن گرد آورد. دوران فرمانروایی او را به‌طور سنتی حدود ۲۳۳۴ تا ۲۲۷۹ پیش از میلاد (گاه‌شماری میانه) می‌دانند، هرچند برخی پژوهشگران آن را چند دهه دیرتر می‌گذارند. به گفتهٔ کتیبه‌هایش، لشکرکشی‌های او تا ماری و اِبلا در سوریه و به عیلام در جنوب غربی ایران رسید و دودمانش زبان سامی اکدی را در کنار سومری زبان دیوان کرد. مورخان اکد را اغلب یکی از نخستین امپراتوری‌ها می‌دانند، اما بخش بزرگی از آنچه دربارهٔ سارگن گفته می‌شود از افسانه‌های بعدی است. جای شهر اکد هنوز یافت نشده و نشانهٔ نقشه در کیش، نزدیک محل احتمالی آن، گذاشته شده است. سر مفرغی یافته در نینوا که در تصویر آمده، اغلب چهرهٔ سارگن خوانده می‌شود، اما آن را به سارگن یا نوه‌اش نارام‌سین نسبت می‌دهند. (اکد (جای آن نامعلوم؛ در کیش نشان داده شده)) نمایش روی نقشه
۲۱۱۲ پیش از میلاد · اورنمو و بنیاد سلسلهٔ سوم اور
پس از دوره‌ای که گوتی‌ها و شهر-دولت‌ها فرمان می‌راندند، اورنمو فرمانروای اور (حدود ۲۱۱۲ تا ۲۰۹۵ پیش از میلاد، گاه‌شماری میانه) سومر و اکد را دوباره یکی کرد و ساختِ زیگورات بزرگ نَنّا، خدای ماه، را در اور آغاز کرد که در روزگار پسرش شولگی به پایان رسید. دولت سلسلهٔ سوم اور ایالت‌ها را با فرمانداران و دیوانسالاری‌ای گسترده اداره می‌کرد و ده‌ها هزار لوحِ بازمانده از آن، حساب مالیات، کار و دام را نگه داشته‌اند. مجموعهٔ قوانینی که به «قانون‌نامهٔ اورنمو» شناخته می‌شود و به او یا به شولگی نسبت داده شده، کهن‌ترین مجموعهٔ قوانین بازمانده‌ای است که می‌شناسیم؛ بیش از سه سده پیش از قانون‌نامهٔ حمورابی. ادبیات سومری، از جمله سرودهای شاهانه، در این دربار شکوفا شد. (اور) نمایش روی نقشه
۲۰۰۴ پیش از میلاد · غارت اور به دست عیلامیان و پایان سلسلهٔ سوم اور
حدود ۲۰۰۴ پیش از میلاد (گاه‌شماری میانه) سپاهی از عیلام و شیماشکی در غرب ایران به سرکردگی کیندَتو اور را گرفت و آخرین شاهش، ایبی‌سین، را به اَنشان برد. سلسلهٔ سوم اور پیش از آن ایالت‌هایش را از دست داده بود، از جمله ایسین را که ایشبی‌اِرّا در آن خود را شاه خوانده بود؛ همو بعدها پادگان عیلامی را از اور بیرون راند. این سقوط در مرثیه‌های شهرهای سومری، مانند «مرثیهٔ اور»، سوگواری شد و دبیران بابلی کهن آن‌ها را رونویسی کردند. از آن پس قدرت در میان‌رودان به پادشاهی‌های رقیبی چون ایسین، لارسا و آشور رسید و شیماشکی و عیلام قدرتی برجسته در لبهٔ غربی فلات ایران شدند. (اور) نمایش روی نقشه
۱۸۰۰ پیش از میلاد · شکل‌گیری حماسهٔ گیلگمش
تا حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد دبیران بابلی کهن با بهره از شعرهای سومری پیشین دربارهٔ گیلگمش، شاه افسانه‌ای اوروک، حماسه‌ای یکپارچه به زبان اکدی سرودند؛ داستانی دربارهٔ دوستی، هراس از مرگ و مرزهای توان آدمی. روایت «معیار» بعدی در یازده یا دوازده لوح، که سنت آن را به دانشمندی به نام سین‌لقه‌اونّینی (اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد) نسبت می‌دهد، بیشتر از روی نسخه‌های یافته در نینوا شناخته می‌شود. داستان توفان در آن، که جورج اسمیت در ۱۸۷۲ خواند، همانندی نزدیکی با داستان توفان در سفر پیدایش دارد. این حماسه از کهن‌ترین آثار ادبی بازمانده است. نشانهٔ نقشه در اوروک، صحنهٔ داستان، است؛ لوح‌های بابلی کهن از چند محوطه در جنوب عراق به دست آمده‌اند. (اوروک) نمایش روی نقشه
۱۷۵۴ پیش از میلاد · حمورابی بابلی و قانون‌نامه‌اش
حمورابی (حدود ۱۷۹۲ تا ۱۷۵۰ پیش از میلاد، گاه‌شماری میانه) بابل را از پادشاهی کوچکی به کانون دولتی بدل کرد که پس از پیروزی بر لارسا، اِشنونا و ماری جنوب میان‌رودان را یکپارچه کرد؛ بابل از آن پس بیش از هزار سال پایتخت سیاسی و دینی این سرزمین ماند. او در سال‌های پایانی فرمانروایی‌اش، حدود ۱۷۵۴ پیش از میلاد، سنگ‌نبشته‌هایی با نزدیک به ۲۸۰ قانون دربارهٔ بازرگانی، دارایی، خانواده، مزد و آسیب‌رسانی برپا کرد و آن‌ها را گواه دادگری خود خواند. این بهترین نگه‌داشته و پرنفوذترین مجموعهٔ قوانین میان‌رودان است، اما نخستین آن‌ها نیست: قانون‌نامه‌های اورنمو و لیپیت‌ایشتار کهن‌ترند و پژوهشگران دربارهٔ اینکه داوران تا چه اندازه آن را به کار می‌بستند هم‌داستان نیستند. نامدارترین این سنگ‌نبشته‌ها را شوتروک‌ناهونته، شاه عیلام، در سدهٔ دوازدهم پیش از میلاد به شوش برد؛ در ۱۹۰۱–۱۹۰۲ در همان‌جا پیدا شد و اکنون در موزهٔ لوور است. (بابل) نمایش روی نقشه
۱۵۹۵ پیش از میلاد · غارت بابل به دست هیتی‌ها
در ۱۵۹۵ پیش از میلاد (به گاه‌شماری میانه؛ گاه‌شماری‌های دیگر آن را چند دهه زودتر یا دیرتر می‌گذارند) مورسیلی یکم، شاه هیتی‌ها، از پایتختش خاتوشا در آناتولی در امتداد فرات پیش آمد، بابل را غارت کرد و دودمان حمورابی را با آخرین شاهش، سامسو-دیتانا، برانداخت. هیتی‌ها در بابل نماندند؛ متن‌های بابلی بعدی می‌گویند تندیس مردوک، خدای بابل، را با خود بردند و بعدها باید بازگردانده می‌شد. این یورش خلأیی بر جا گذاشت که کاسی‌ها، مردمی با خاستگاهی نامعلوم و شاید از زاگرس، آن را پر کردند و دیرپاترین دودمان تاریخ بابل را بنیاد نهادند. (بابل) نمایش روی نقشه
۱۳۵۰ پیش از میلاد · بابل کاسی در نامه‌های عمارنه
حدود ۱۳۵۰ پیش از میلاد شاهان کاسی بابل، کَدَشمن‌اِنلیل یکم و بورنابوریاش دوم، به فرعون‌ها آمنحوتپ سوم و آخناتون همچون «برادر» نامه می‌نوشتند و بر سر طلا، هدیه و پیوندهای زناشویی شاهانه چانه می‌زدند؛ این نامه‌های گلی در عمارنه در مصر پیدا شده‌اند. کاسی‌ها که بیش از چهار سده (حدود ۱۵۹۵ تا ۱۱۵۵ پیش از میلاد) بر بابل فرمان راندند، زبان، خدایان و آیین پادشاهی بابلی را برگرفتند و در آن روزگار زبان اکدی به خط میخی زبان مشترک دیپلماسی از مصر تا سرزمین هیتی‌ها و میتانی بود. دانشوران دورهٔ کاسی بسیاری از متن‌های ادبی و علمی را رونویسی و یکدست کردند. (بابل) نمایش روی نقشه
۱۱۱۴ پیش از میلاد · تیگلات‌پیلسر یکم آشور را تا مدیترانه می‌برد
تیگلات‌پیلسر یکم (حدود ۱۱۱۴ تا ۱۰۷۶ پیش از میلاد) از آشور به جنگ موشکی‌ها در آناتولی رفت، بارها از فرات گذشت تا با گروه‌های آرامی بجنگد و تا کرانهٔ مدیترانه نزدیک اَرواد پیش رفت. فرمانروایی او در آشوب فروپاشی عصر مفرغ پسین بود. سالنامه‌هایش، که بر منشورهای گلی نوشته شده‌اند، از نخستین سالنامه‌های بلند شاهان آشورند و او در شهر آشور متن‌ها را گرد آورد. پس از مرگش فشار آرامیان آشور را بیش از یک سده کوچک کرد. (آشور) نمایش روی نقشه
۷۴۵ پیش از میلاد · تیگلات‌پیلسر سوم و نوسازی دولت آشور
تیگلات‌پیلسر سوم (۷۴۵ تا ۷۲۷ پیش از میلاد) ایالت‌های بزرگ را به ایالت‌های کوچک‌تر زیر فرمان فرمانداران شاهی بخش کرد، در کنار سپاهیان فصلی سپاهی دائمی ساخت و آشور را از قدرتی که به یورش و باج‌گیری بسنده می‌کرد به امپراتوری‌ای سرزمینی بدل کرد. او شمال سوریه و بخش بزرگی از شام را گرفت، به زاگرس و سرزمین ماد لشکر کشید و در ۷۲۹ پیش از میلاد خود بر تخت بابل نشست. کوچاندن‌های گسترده جامعه‌هایی کامل را در سراسر امپراتوری جابه‌جا کرد و همین به گسترش آرامی همچون زبان روزمره یاری رساند. بسیاری از مورخان این نظام ایالتی را یکی از الگوهای امپراتوری‌های بعدی، از جمله هخامنشیان، می‌دانند که از سنت‌های عیلامی و بابلی هم بهره گرفتند. (کلخو (نمرود)) نمایش روی نقشه
۷۰۱ پیش از میلاد · محاصرهٔ لاکیش به دست سناخریب
در ۷۰۱ پیش از میلاد سناخریب، شاه آشور (۷۰۵ تا ۶۸۱ پیش از میلاد)، به جنگ حزقیا شاه یهودا و دیگر شورشیان شام رفت و شهر بارودار لاکیش را با برافراشتن خاکریز محاصره به زور گرفت. او حزقیا را در اورشلیم محاصره کرد اما شهر را نگرفت؛ سالنامه‌های او از باج سنگینی می‌گویند که حزقیا پرداخت و کتاب مقدس هم از آن یاد می‌کند، و کتاب مقدس عبری از رهایی شهر سخن می‌گوید. سناخریب صحنه‌های این محاصره را بر دیوارهای کاخ تازه‌اش در نینوا نقش کرد؛ شهری که او با آبراهه‌ها و آبگذری در جِروان دوباره ساخت و پایتخت کرد. خاکریز محاصرهٔ آشوری که در لاکیش از زیر خاک بیرون آمده با این نقش‌برجسته‌ها همخوان است. (لاکیش) نمایش روی نقشه
۶۶۸ پیش از میلاد · اوج امپراتوری نوآشوری
هنگامی که آشوربانیپال در ۶۶۸ پیش از میلاد جانشین پدرش اِسَرحدّون شد، امپراتوری نوآشوری در بزرگ‌ترین گسترهٔ خود بود و بر میان‌رودان، شام، بخش بزرگی از جنوب شرقی آناتولی و غرب زاگرس و نیز مصر فرمان می‌راند؛ مصر را اسرحدون در ۶۷۱ پیش از میلاد گشوده بود. این اوج دیری نپایید: مصر تا حدود ۶۵۵ پیش از میلاد در روزگار پسامتیک یکم از دست رفت، جنگ داخلی با برادر آشوربانیپال، شَمَش‌شوم‌اوکین شاه بابل، از ۶۵۲ تا ۶۴۸ پیش از میلاد به درازا کشید و لشکرکشی‌ها به عیلام حدود ۶۴۶ پیش از میلاد با غارت شوش پایان یافت. کمتر از دو دهه پس از مرگ او، امپراتوری به دست بابلیان و مادها برافتاد. (نینوا) نمایش روی نقشه
۶۵۲ پیش از میلاد · روزنگارهای نجومی بابل
دست‌کم از ۶۵۲ تا ۶۱ پیش از میلاد دانشوران بابل «روزنگارهای نجومی» را نگه می‌داشتند: ثبت شبانهٔ ماه و سیاره‌ها، گرفت‌ها، هوا، تراز آب رود، بهای کالاها در بازار و رویدادهای مهم. هرچند تنها بخشی از این لوح‌ها بر جا مانده، این بلندترین رشتهٔ رصدهای منظمی است که از جهان باستان می‌شناسیم. ثبت این روزنگارها در روزگار هخامنشیان، سلوکیان و اشکانیان ادامه یافت و در دورهٔ پارسی دانشوران بابلی منطقه‌البروج دوازده‌برجی را پدید آوردند و ساختن روش‌هایی ریاضی برای پیش‌بینی حرکت ماه و سیاره‌ها را آغاز کردند. مجموعهٔ «مول.اَپین» (کهن‌ترین نسخهٔ شناخته‌شده‌اش از ۶۸۶ پیش از میلاد) دانش ستاره‌شناسی کهن‌تری را نشان می‌دهد که این کار بر آن بنا شد. ستاره‌شناسان یونانی چون هیپارخوس و بطلمیوس از گزارش‌های گرفت و داده‌های بابلی بهره بردند. (بابل) نمایش روی نقشه
۶۵۰ پیش از میلاد · کتابخانهٔ آشوربانیپال در نینوا
آشوربانیپال (۶۶۸ تا حدود ۶۳۱ پیش از میلاد)، که به دانش دبیری خود می‌بالید، فرمان داد لوح‌هایی را از معبدها و دانشوران سراسر آشور و بابل در نینوا رونویسی و گردآوری کنند: متن‌های فال و آیین، پزشکی، واژه‌نامه‌ها، نامه‌ها و ادبیات، از جمله روایت معیار حماسهٔ گیلگمش. بیش از سی هزار لوح و پاره‌لوح میان ۱۸۴۹ و ۱۸۵۴ به دست آستن هنری لایارد و هرمزد رسام از ویرانه‌های کاخ بیرون آمد و اکنون در موزهٔ بریتانیاست. این گنجینه پس از ویرانی نینوا در ۶۱۲ پیش از میلاد زیر آوار ماند و پایه‌ای برای پژوهش امروزی در زبان اکدی شد. (نینوا) نمایش روی نقشه
۵۸۷ پیش از میلاد · ویرانی اورشلیم به دست بابل و تبعید مردم یهودا
پس از شورش دوبارهٔ یهودا، سپاه نبوکدنصر دوم در ۵۸۷ یا ۵۸۶ پیش از میلاد (سال دقیق محل بحث است) اورشلیم را گرفت، معبد نخست را که کتاب مقدس ساختنش را به سلیمان نسبت می‌دهد سوزاند و بخش بزرگی از بزرگان این پادشاهی را به بابل کوچاند؛ پیش از آن نیز در ۵۹۷ پیش از میلاد گروهی تبعید شده بودند و «وقایع‌نامهٔ بابلی» آن را ثبت کرده است. در لوح‌های جیرهٔ بابل نام یهویاکین، شاه تبعیدی یهودا، آمده است. به باور بسیاری از پژوهشگران، دبیران و کاهنان یهودی در تبعید بخش بزرگی از کتاب مقدس عبری را گرد آوردند و شکل دادند. پس از آنکه کوروش بزرگ در ۵۳۹ پیش از میلاد بابل را گرفت، به روایت کتاب عزرا، تبعیدیان اجازه یافتند بازگردند و معبد را از نو بسازند، هرچند بسیاری در بابل ماندند. (اورشلیم) نمایش روی نقشه
۵۷۵ پیش از میلاد · نبوکدنصر دوم، بازسازی بابل و دروازهٔ ایشتار
نبوکدنصر دوم (۶۰۵ تا ۵۶۲ پیش از میلاد) با باج امپراتوری‌ای که پس از پیروزی‌اش در مقام ولیعهد بر مصر در کرکمیش در ۶۰۵ پیش از میلاد از خلیج فارس تا شام دامن می‌گسترد، بابل را از نو ساخت: باروهای دولایه، کاخ‌ها، معبد مردوک (اِساگیلا)، زیگورات اِتِمِنانکی و حدود ۵۷۵ پیش از میلاد دروازهٔ ایشتار و راه آیینی که با آجرهای لعابدار با نقش شیر، گاو و اژدها پوشانده شده بودند. بابل در آن زمان از بزرگ‌ترین شهرهای جهان بود. اینکه باغ‌های معلقی که نویسندگان یونانی بعدی وصف کرده‌اند به‌راستی در بابل بوده یا نه، هنوز محل بحث است. آجرهای دروازه را رابرت کولدوی از خاک بیرون آورد و در موزهٔ پرگامون برلین دوباره برپا کردند. (بابل) نمایش روی نقشه