تاریخ روم: گاه‌شمار و رویدادهای مهم
۳۶ رویداد مهم در تاریخ روم، از ۵۰۹ پیش از میلاد تا ۱۰۷۱ میلادی، همراه با مکان‌ها و زمینه تاریخی روی نقشه تعاملی.
باز کردن نقشه تعاملی۵۰۹ پیش از میلاد · تأسیس جمهوری روم
روم سلطنت را سرنگون و جمهوری روم را تأسیس کرد و نظامی از قضات منتخب و سنا ایجاد نمود. (رم) نمایش روی نقشه
۴۴۹ پیش از میلاد · دوازده لوح: بنیاد حقوق روم
دوازده لوح ایجاد شد، نخستین تدوین حقوق روم و بنیاد سنت حقوقی رومی که تمدن غرب را شکل داد. (رم) نمایش روی نقشه
۲۱۸ پیش از میلاد · عبور هانیبال از آلپ
هانیبال ژنرال کارتاژی با فیل‌های جنگی از کوه‌های آلپ عبور کرد تا در جنگ دوم پونیک به ایتالیا حمله کند. (آلپ) نمایش روی نقشه
۱۴۶ پیش از میلاد · روم یونان را فتح کرد
روم اتحادیه آخایی را شکست داد و کورنت را ویران کرد و یونان را تحت حاکمیت روم درآورد و فرهنگ یونانی را جذب نمود. (کورنت، یونان) نمایش روی نقشه
۶۳ پیش از میلاد · سیسرو: استاد خطابه و فیلسوف
مارکوس تولیوس سیسرو خطابه‌های مشهور خود علیه کاتیلین را ایراد کرد و بزرگ‌ترین خطیب روم شد و نثر لاتین و آرمان‌های جمهوری را شکل داد. (رم) نمایش روی نقشه
۵۳ پیش از میلاد · نبرد کارهه (شکست روم)
کراسوس ژنرال رومی در کارهه از ارتش پارت شکست قطعی خورد، یکی از بدترین فجایع نظامی روم. (کارهه (حران)) نمایش روی نقشه
۴۴ پیش از میلاد · ترور ژولیوس سزار
ژولیوس سزار در ایدز مارس توسط سناتورهای رومی ترور شد و روم را به جنگ داخلی کشاند و به جمهوری پایان داد. (رم) نمایش روی نقشه
۲۷ پیش از میلاد · آگوستوس نخستین امپراتور روم
اوکتاویان لقب آگوستوس را گرفت و نخستین امپراتور روم شد و دوران صلح رومی و امپراتوری روم را آغاز کرد. (رم) نمایش روی نقشه
۱۹ پیش از میلاد · ویرژیل انئید را نوشت
ویرژیل انئید را سرود، حماسه ملی روم که ریشه‌های رومی را به آینیاس قهرمان تروایی بازمی‌گرداند، شاهکار ادبیات لاتین. (رم) نمایش روی نقشه
۳۳ میلادی · مصلوب شدن عیسی مسیح
عیسی ناصری حدود سال‌های ۳۰ تا ۳۳ میلادی در اورشلیم تحت حکومت روم مصلوب شد، رویدادی که مسیحیت، بزرگ‌ترین دین جهان را پدید آورد. (اورشلیم) نمایش روی نقشه
۶۴ میلادی · آتش‌سوزی بزرگ رم در دوران نرون
آتش‌سوزی ویرانگری بخش بزرگی از رم را در دوران امپراتور نرون ویران کرد. نرون شهر را بازسازی کرد و مسیحیان را آزار داد. (رم) نمایش روی نقشه
۷۰ میلادی · ویرانی معبد اورشلیم به دست رومیان
در اوت سال ۷۰ میلادی لژیون‌های روم به فرماندهی تیتوس، پسر امپراتور وسپاسیان، به اورشلیم یورش بردند و معبد دوم را به آتش کشیدند؛ این اوج نخستین جنگ یهودیان و رومیان (۶۶ تا ۷۳/۷۴) بود. بسیاری از مردم شهر کشته یا به بردگی برده شدند، هرچند رقم‌هایی که یوسفوس آورده، بیش از یک میلیون کشته و ۹۷ هزار اسیر، را بیشتر پژوهشگران اغراق‌آمیز می‌دانند. گزارش اصلی را یوسفوس فلاویوس نوشته است، فرماندهی یهودی که در سال ۶۷ به اسارت رومیان درآمد و بعدها در سایهٔ حمایت خاندان فلاویوس قلم زد، و طاق تیتوس در رم هنوز صحنهٔ بردن غنایم معبد در جشن پیروزی را نشان می‌دهد. با از میان رفتن معبد، دین یهود به‌تدریج بر پایهٔ ربی‌ها، متن مقدس و کنیسه از نو سامان یافت، یهودیان هنوز در روزهٔ «تیشعا بآو» (نهم ماه آو) در سوگ آن می‌نشینند، و جدایی مسیحیت از یهودیت ژرف‌تر شد. (اورشلیم) نمایش روی نقشه
۷۹ میلادی · فوران وزوویوس و مدفون شدن پمپئی و هرکولانیوم
در سال ۷۹ میلادی کوه وزوویوس فوران کرد و شهرهای رومی پمپئی و هرکولانیوم را در کرانهٔ خلیج ناپل زیر خاکستر، پوکه و جریان‌های آذرآواری مدفون کرد. پلینی جوان در دو نامه به تاسیتوس، تاریخ‌نگار رومی، این فوران و مرگ دایی‌اش پلینی بزرگ را شرح داده است؛ تاریخ سنتی ۲۴ اوت از همین نامه‌ها می‌آید، اما نوشته‌ای با زغال که در ۲۰۱۸ در پمپئی پیدا شد ماه اکتبر را نشان می‌دهد. کاوش‌هایی که از سدهٔ هجدهم آغاز شده خانه‌ها، دیوارنگاره‌ها، یادگارنوشته‌ها و قالب‌های پیکر قربانیان را از زیر خاک بیرون آورده و تصویری دقیق از زندگی روزمره در شهری رومی به دست داده است. (پمپئی) نمایش روی نقشه
۸۰ میلادی · تکمیل کولوسئوم
آمفی‌تئاتر فلاویان (کولوسئوم) در رم تکمیل شد، بزرگ‌ترین آمفی‌تئاتر ساخته‌شده با ظرفیت ۵۰ هزار تماشاگر. (رم) نمایش روی نقشه
۱۰۰ میلادی · گسترش آیین رازآمیز میترا در امپراتوری روم
از اواخر سدهٔ یکم میلادی، پرستشگاه‌های زیرزمینی میترا (میترائوم‌ها) در رم، در مرزهای راین و دانوب و در شهرهای بندری پدیدار شد و سربازان، بردگان آزادشده و کارگزاران دولتی از رازآموزان آن بودند. این خدا نام مهر یا میترای ایرانی را بر خود داشت، جامه‌ای شرقی به تن داشت و یکی از درجه‌های رازآموزی «پارسی» نام داشت، اما تصویر محوری آیین، یعنی کشتن گاو به دست میترا، هیچ پیشینهٔ شناخته‌شده‌ای در ایران ندارد. فرانتس کومون این آیین را صورت رومی دین مزدیسنا می‌دانست؛ از دههٔ ۱۹۷۰ به این سو، در پی نقدهای جان هینلز و ریچارد گوردون، بیشتر پژوهشگران آن را عمدتاً آفریدهٔ تازهٔ جهان رومی می‌دانند که از نامی ایرانی و اعتبار «پارسی» بهره گرفت، و اینکه چه اندازه از آن ایرانی است همچنان محل بحث است. (رم) نمایش روی نقشه
۱۱۷ میلادی · بزرگ‌ترین وسعت امپراتوری روم در دوران تراژان
امپراتور تراژان امپراتوری روم را به بزرگ‌ترین وسعت ارضی رساند، داکیا و به طور موقت بین‌النهرین را فتح کرد و با امپراتوری پارت هم‌مرز شد. (رم) نمایش روی نقشه
۱۲۲ میلادی · ساخت دیوار هادریان
امپراتور هادریان دستور ساخت دیواری در شمال بریتانیا را داد که مرز امپراتوری روم را مشخص می‌کرد. (شمال انگلستان) نمایش روی نقشه
۱۲۶ میلادی · ساخت پانتئون هادریان در رم
پانتئون، پرستشگاهی برای خدایان روم، بر جای معبد پیشینی ساخته شد که مارکوس آگریپا بنا کرده بود و نام او هنوز در کتیبهٔ سردرش دیده می‌شود؛ مهرهای آجرها نشان می‌دهد که کار احتمالاً در واپسین سال‌های تراژان، حدود ۱۱۳ تا ۱۱۷، آغاز شد و هادریان بنا را احتمالاً میان ۱۲۵ و ۱۲۸ گشود. گنبد بتنی بی‌آرماتور آن، با دهانه‌ای نزدیک به ۴۳ متر و روزنه‌ای گرد در میانه که به آسمان باز است، گواه چیره‌دستی رومیان در ساختن با بتن است. این بنا در سال ۶۰۹ به کلیسا بدل شد و از همین رو تا امروز به کار رفته و بیشترش سالم مانده است؛ از رنسانس به این سو نیز الگوی بسیاری از بناهای گنبددار بوده است. (پانتئون، رم) نمایش روی نقشه
۱۵۰ میلادی · بطلمیوس مجسطی را نوشت
کلاودیوس بطلمیوس، ستاره‌شناسی که در اسکندریهٔ روزگار روم به یونانی می‌نوشت، کتابی را که امروز «مجسطی» می‌خوانیم و نام یونانی‌اش «مجموعهٔ ریاضی» است، حدود سال ۱۵۰ میلادی، اندکی پس از کتیبهٔ کانوپوس (۱۴۷/۱۴۸)، به پایان برد. این کتاب الگویی زمین‌مرکز برای حرکت سیاره‌ها، همراه با فهرست ستارگان و جدول‌هایی برای پیش‌بینی جای آن‌ها، عرضه کرد و بر کار هیپارخوس و رصدهای بابلی تکیه داشت. این اثر در سدهٔ نهم در بغداد به عربی ترجمه شد و نام «المجسطی» از همین ترجمه‌ها آمده است؛ در سدهٔ دوازدهم در تولدو از عربی به لاتین برگردانده شد و مرجع اصلی ستاره‌شناسان جهان اسلام و اروپای لاتینی ماند، و دانشمندانی چون خواجه نصیرالدین توسی آن را ویراستند و نقد کردند، تا آنکه در سده‌های شانزدهم و هفدهم الگوهای کوپرنیک و کپلر جای آن را گرفتند. (اسکندریه، مصر) نمایش روی نقشه
۱۶۱ میلادی · مارکوس اورلیوس: امپراتور فیلسوف
مارکوس اورلیوس امپراتور روم شد و تأملات خود را نوشت، یکی از بزرگ‌ترین آثار فلسفه رواقی، در حالی که مرزهای امپراتوری را دفاع می‌کرد. (رم) نمایش روی نقشه
۱۷۰ میلادی · جالینوس: بنیان‌های علم پزشکی
جالینوس پرگامونی (۱۲۹ تا حدود ۲۱۶ میلادی)، پزشکی یونانی که نخست در زادگاهش گلادیاتورها را درمان می‌کرد و حدود سال ۱۶۲ در رم ماندگار شد و به مارکوس اورلیوس و امپراتوران پس از او خدمت کرد، آثار فراوانی به یونانی دربارهٔ کالبدشناسی، کارکرد اندام‌ها، داروشناسی و درمان نوشت. او نظریهٔ اخلاط بقراطی را با آزمایش و کالبدشکافی جانوران درآمیخت، چون در روزگار او کالبدشکافی انسان رایج نبود؛ از همین رو بخشی از کالبدشناسی او بعدها، به‌ویژه به دست وزالیوس در ۱۵۴۳، اصلاح شد. آثارش در سدهٔ نهم به دست حنین بن اسحاق و شاگردانش در بغداد به سریانی و عربی برگردانده شد و پزشکی جهان اسلام را شکل داد؛ محمد زکریای رازی در «الشکوک علی جالینوس» بر آن خرده گرفت و ابن‌سینا در «قانون» بر پایهٔ آن ساخت، و در اروپای لاتینی نیز تا سدهٔ هفدهم مرجع ماند. (پرگامون) نمایش روی نقشه
۲۶۰ میلادی · شاپور اول امپراتور والریان روم را اسیر کرد
شاپور اول شاه ساسانی، امپراتور والریان روم را در نبرد ادسا شکست داد و اسیر کرد، تحقیری برای روم که در نقش‌برجسته‌ها جاودانه شد. (ادسا (اورفا)) نمایش روی نقشه
۳۲۵ میلادی · شورای نیقیه
در سال ۳۲۵ کنستانتین بزرگ، که از سال پیش یگانه فرمانروای امپراتوری بود، اسقفان را در نیقیه، در سرزمین بیتینیا، گرد آورد؛ برآوردهای امروزی شمار آنان را میان ۲۵۰ تا ۳۰۰ تن می‌داند و سنت بعدی ۳۱۸ تن گفته است. شورا آموزهٔ آریوس، کشیش اسکندرانی، را که پسر را آفریده می‌دانست محکوم کرد، اعتقادنامه‌ای پذیرفت که پسر را با پدر «هم‌ذات» (هوموئوسیوس) می‌خواند، قاعده‌هایی برای انضباط کلیسا وضع کرد و مقرر داشت که همهٔ کلیساها عید پاک را در یک یکشنبه برگزار کنند. کشمکش بر سر این اعتقادنامه ده‌ها سال ادامه یافت و صورت گسترش‌یافتهٔ آن در سال ۳۸۱، که «اعتقادنامهٔ نیقیه» نام گرفته، هنوز در بیشتر کلیساهای مسیحی خوانده می‌شود. (نیقیه (ازنیک)) نمایش روی نقشه
۳۳۰ میلادی · تأسیس قسطنطنیه
امپراتور کنستانتین اول قسطنطنیه (استانبول امروزی) را به عنوان پایتخت جدید امپراتوری روم اختصاص داد و قدرت را به شرق منتقل کرد. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۳۸۰ میلادی · مسیحیت دین رسمی روم شد
امپراتور تئودوسیوس اول مسیحیت را دین رسمی امپراتوری روم کرد و آیین‌های بت‌پرستانه را ممنوع نمود. (رم) نمایش روی نقشه
۴۱۰ میلادی · غارت رم به دست ویزیگوت‌ها به رهبری آلاریک
در ۲۴ اوت ۴۱۰ نیروهای گوت به رهبری آلاریک، همان مردمی که بعدها ویزیگوت خوانده شدند، به رم درآمدند و سه روز شهر را غارت کردند، گروهی از مردم را کشتند و کسانی را به اسارت بردند که گالا پلاسیدیا، خواهر ناتنی امپراتور، از آنان بود؛ رم از هنگام یورش گُل‌ها در حدود ۳۹۰ پیش از میلاد به دست هیچ سپاه بیگانه‌ای نیفتاده بود. آلاریک که زمانی فرماندهی نظامی روم را بر عهده داشت، پیش‌تر دو بار شهر را محاصره کرده بود تا از هونوریوس، امپراتور روم غربی که در راونا مانده بود، برای پیروانش زمین، مواجب و منصب بگیرد. ویرانی شهر کمتر از تکانی بود که این رویداد در جهان رومی پدید آورد: پیروان آیین‌های کهن رومی گناه را به گردن رها کردن خدایان انداختند و آگوستین در کتاب «شهر خدا» به آنان پاسخ داد. (رم) نمایش روی نقشه
۴۱۵ میلادی · هیپاتیا، فیلسوف و ریاضی‌دان اسکندریه
هیپاتیا، دختر تئون ریاضی‌دان، در اسکندریه فلسفهٔ نوافلاطونی، ریاضیات و ستاره‌شناسی درس می‌داد و شرح‌هایی بر آثار دیوفانتوس، آپولونیوس و بطلمیوس را به او نسبت می‌دهند، هرچند روشن نیست کدام‌یک از متن‌های بازمانده به‌راستی از اوست. در مارس ۴۱۵ انبوهی خشمگین از مسیحیان او را در کشاکش قدرت میان کیریل، اسقف شهر، و اورستس، فرماندار امپراتوری که هیپاتیا رایزنش بود، کشتند؛ سقراط اسکولاستیکوس، تاریخ‌نگار مسیحی، این قتل را نکوهیده است. روایت‌های امروزی او را «واپسین دانشمند پاگان» خوانده‌اند و مرگش را به پایان کتابخانهٔ اسکندریه پیوند زده‌اند، اما آموزش فلسفه و ریاضیات در این شهر تا نسل‌ها پس از او ادامه یافت. (اسکندریه، مصر) نمایش روی نقشه
۴۷۶ میلادی · سقوط امپراتوری روم غربی
آخرین امپراتور روم غربی، رومولوس آگوستولوس، توسط رئیس ژرمنی اودواکر برکنار شد و پایان سنتی روم باستان رقم خورد. (راونا، ایتالیا) نمایش روی نقشه
۵۳۲ میلادی · امپراتریس تئودورا و شورش نیکا
در ژانویهٔ ۵۳۲ دو دستهٔ «آبی‌ها» و «سبزها»، هواداران مسابقه‌های ارابه‌رانی در قسطنطنیه، با هم بر ژوستینیان یکم شوریدند، با فریاد «نیکا!» («پیروز شو!») بخش بزرگی از مرکز شهر را آتش زدند و امپراتور دیگری برگزیدند. به گزارش پروکوپیوس، تاریخ‌نگار آن روزگار، ژوستینیان آمادهٔ گریز بود تا آنکه تئودورا، امپراتریسی که پیش‌تر بازیگر بود، گفت مرگ در جامهٔ ارغوانی امپراتوری را بر گریختن ترجیح می‌دهد؛ این سخن شاید تا اندازه‌ای ساختهٔ خود پروکوپیوس باشد. سپس سپاهیان به فرماندهی بلیساریوس و موندوس مردم را در میدان اسب‌دوانی (هیپودروم) به دام انداختند و به گفتهٔ پروکوپیوس نزدیک به سی هزار تن را کشتند؛ چند هفته بعد ژوستینیان بازسازی ایاصوفیهٔ سوخته را آغاز کرد. (میدان اسب‌دوانی قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۵۳۴ میلادی · قانون‌نامه ژوستینیان
امپراتور ژوستینیان حقوق روم را در مجموعه حقوق مدنی تدوین کرد که پایه حقوق مدنی در بسیاری از اروپا شد. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۵۳۷ میلادی · تکمیل ایاصوفیه
امپراتور ژوستینیان ایاصوفیه را در قسطنطنیه تکمیل کرد، بزرگ‌ترین کلیسای جامع جهان برای نزدیک به هزار سال. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۶۷۸ میلادی · آتش یونانی از قسطنطنیه دفاع کرد
بیزانسی‌ها از آتش یونانی، سلاح آتش‌زای ویرانگر، برای دفع محاصره عربی قسطنطنیه استفاده کردند و امپراتوری را نجات دادند. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۷۲۶ میلادی · جدال شمایل‌شکنی در بیزانس
از روزگار لئوی سوم، که آغازش را به‌طور سنتی ۷۲۶ یا ۷۳۰ می‌دانند، امپراتوران و شوراهای کلیسایی بیزانس بزرگداشت تصویرهای مقدس (شمایل‌ها) را محدود یا ممنوع کردند؛ کنستانتین پنجم این سیاست را از همه سخت‌تر دنبال کرد و شورایی که او در ۷۵۴ برپا کرد شمایل‌ها را محکوم ساخت. شورای دوم نیقیه در ۷۸۷ شمایل‌ها را بازگرداند، دورهٔ دوم شمایل‌شکنی در ۸۱۵ آغاز شد و تئودورا، امپراتریس نایب‌السلطنه، در ۸۴۳ به آن پایان داد؛ کلیسای ارتدکس این بازگشت را هنوز با نام «پیروزی ارتدکسی» جشن می‌گیرد. تقریباً همهٔ منابع بازمانده را هواداران پیروز شمایل‌ها نوشته‌اند و پژوهش‌های تازه (برابکر و هالدن) بر آن‌اند که اقدامات خود لئوی سوم محدود بوده و بعدها بزرگ‌نمایی شده است. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۸۶۳ میلادی · مأموریت کیریل و متودیوس در موراویا
در سال ۸۶۳، در پاسخ به درخواست راستیسلاو، فرمانروای موراویای بزرگ، میکائیل سوم، امپراتور بیزانس، دو برادر اهل تسالونیکی، کنستانتین (که بعدها کیریل نام گرفت) و متودیوس، را فرستاد تا مسیحیت را به زبان خود اسلاوها آموزش دهند. کنستانتین الفبای گلاگولیتیک را پدید آورد و دو برادر انجیل‌ها و متن‌های آیین نیایش را به زبانی برگرداندند که امروز اسلاوی کلیسایی کهن خوانده می‌شود؛ پاپ در سال‌های ۸۶۷ و ۸۶۸ در رم، با وجود مخالفت روحانیان فرانک، این کار را تأیید کرد. پس از مرگ متودیوس در ۸۸۵ شاگردانشان از موراویا رانده شدند و این کار را به بلغارستان بردند، جایی که خط سیریلیک شکل گرفت؛ جای دقیق مرکز موراویای بزرگ، که شاید میکولچیتسه بوده، روشن نیست. (موراویای بزرگ (میکولچیتسه، تقریبی)) نمایش روی نقشه
۱۰۵۴ میلادی · جدایی کلیسای شرق و غرب: تکفیرهای ۱۰۵۴
در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۰۵۴ فرستادگان پاپ به سرکردگی کاردینال هومبرت حکم تکفیر میخائیل کرولاریوس، پاتریارک قسطنطنیه، را بر محراب ایاصوفیه نهادند و انجمنی از اسقفان به ریاست پاتریارک نیز در پاسخ، فرستادگان را تکفیر کرد. کشمکش بر سر اقتدار پاپ، عبارت «و از پسر» (فیلیوکوه) در اعتقادنامه و کاربرد نان فطیر در آیین عشای ربانی بود، و اعتبار فرستادگان هم جای تردید داشت، چون پاپ لئوی نهم در آوریل همان سال درگذشته بود. تاریخ‌نگاران جدایی کلیسای لاتین و یونانی را روندی کند می‌دانند، نه گسستی یک‌باره: غارت قسطنطنیه به دست صلیبیان در ۱۲۰۴ این شکاف را ژرف‌تر کرد، و تکفیرهای دوسویه تنها در ۱۹۶۵ برداشته شد. (ایاصوفیه، قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۱۰۷۱ میلادی · نبرد ملازگرد
ترکان سلجوقی امپراتوری بیزانس را در ملازگرد شکست قاطعی دادند و آناتولی را به سکونت ترکان گشودند و به جنگ‌های صلیبی منجر شدند. (ملازگرد) نمایش روی نقشه