ایلخانان: فرمانروایی مغولان در ایران (۱۲۵۶–۱۳۳۵)

ایلخانان چه کسانی بودند؟

ایلخانان شاخه‌ای از خاندان چنگیزی، خاندان فرمانروای امپراتوری مغول، بودند که از دهه ۱۲۵۰ میلادی تا مرگ ابوسعید در ۱۳۳۵ بر ایران، عراق، قفقاز جنوبی و بخش بزرگی از آناتولی فرمان راندند. بنیان‌گذار این دودمان، هولاکو، نوه چنگیزخان بود که برادرش، منگوقاآن، او را به غرب فرستاد. عنوان «ایلخان» را معمولاً به معنای خانِ تابعِ قاآن بزرگ می‌دانند؛ تابعیتی صوری که با تجزیه امپراتوری مغول به دولت‌های رقیب رنگ باخت.

لشکرکشی هولاکو بسیار خونین بود. در ۱۲۵۶ بیشتر دژهای اسماعیلیان نزاری، از جمله الموت، تسلیم شدند و در ۱۲۵۸ سپاه او بغداد را غارت کرد و آخرین خلیفه عباسیِ مستقر در بغداد، مستعصم، را کشت. اندکی بعد، در ۱۲۶۰، سپاهی مغول در عین جالوت از ممالیک شکست خورد و مرزی دیرپا در امتداد فرات شکل گرفت.

دستاوردهای ایلخانان: دانش، تاریخ‌نگاری و معماری

فرمانروایان مغول به دست دیوان‌سالاران ایرانی، همچون برادران جوینی، حکومت می‌کردند و دربارشان به محل دیدار دانش ایرانیان، چینیان و مردمان آسیای مرکزی بدل شد. هولاکو هزینه رصدخانه مراغه را برای خواجه نصیرالدین طوسی فراهم کرد و حاصل آن «زیج ایلخانی» بود. پس از آن‌که غازان‌خان در ۱۲۹۵ مسلمان شد، او و وزیرش رشیدالدین فضل‌الله اصلاحات مالی و اداری گسترده‌ای را پیش بردند و رشیدالدین «جامع‌التواریخ» را نوشت که آن را اغلب نخستین تاریخ جهانی می‌خوانند. در روزگار اولجایتو نیز پایتخت تازه، سلطانیه، صاحب یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری جهان شد.

فروپاشی و میراث

یورش مغول در برخی مناطق جان‌باختگان فراوان و آسیب‌های پایدار به نظام آبیاری بر جای گذاشت، هرچند آمار تلفاتِ منابع سده‌های میانه قابل اعتماد نیست و بازسازی در همه جا یکسان نبود. با مرگ بی‌جانشینِ ابوسعید در ۱۳۳۵، قلمرو ایلخانی میان قدرت‌های محلی چون جلایریان، چوپانیان، آل اینجو، آل مظفر و سربداران تقسیم شد. میراث این دوره فرهنگ درباری فارسی‌زبانی است که به روی پیوندهای گسترده اوراسیایی گشوده بود، جایگاه تبریز به‌عنوان پایتختی بزرگ، و تصوری تازه از ایران به‌عنوان قلمرو سیاسی متمایز.

گاه‌شمار رویدادها

• ۱۲۵۶ میلادی · تأسیس سلسله ایلخانی

  هلاکو سلسله ایلخانی را بر ایران و بخش بزرگی از خاورمیانه بنا نهاد. با وجود خاستگاه مغولی، این سلسله به تدریج فرهنگ فارسی را پذیرفت و به اسلام گروید. (تبریز) نمایش روی نقشه

• ۱۲۵۶ میلادی · سقوط قلعه الموت

  نیروهای هلاکو قلعه اسماعیلی الموت را تسخیر و ویران کردند و پس از ۱۶۶ سال به دولت نزاری اسماعیلی پایان دادند. بخش بزرگی از کتابخانه مشهور الموت سوخت. (قلعه الموت) نمایش روی نقشه

• ۱۲۵۶ میلادی · کتابخانه الموت

  قلعه الموت یکی از کتابخانه‌های بزرگ جهان قرون وسطی را در خود جای داده بود، شامل نسخ خطی نادر درباره فلسفه، نجوم، ریاضیات و الهیات اسماعیلی. هنگامی که مغولان هولاکو در ۱۲۵۶ قلعه را ویران کردند، به تاریخ‌نگار جوینی اجازه نجات برخی آثار داده شد، اما بیشتر کتابخانه برای همیشه از دست رفت. (الموت) نمایش روی نقشه

• ۱۲۵۸ میلادی · سعدی شیرازی

  شیخ سعدی گلستان و بوستان را نوشت، شاهکارهای نثر و نظم فارسی. بیت «بنی‌آدم اعضای یکدیگرند» بر سردر سازمان ملل نقش بسته است. (شیراز) نمایش روی نقشه

• ۱۲۵۸ میلادی · هلاکو بغداد را ویران کرد

  هلاکوخان بغداد را غارت کرد و به خلافت عباسی پایان داد. دجله از جوهر کتابخانه‌های ویران‌شده سیاه شد. اما هلاکو از فرهنگ و علم ایرانی حمایت کرد. (بغداد) نمایش روی نقشه

• ۱۲۵۹ میلادی · نصیرالدین طوسی و رصدخانه مراغه

  نصیرالدین طوسی، دانشمند و ستاره‌شناس، هلاکو را متقاعد کرد رصدخانه مراغه — پیشرفته‌ترین در جهان — را بسازد. مدل‌های سیاره‌ای او بعدها بر کوپرنیک تأثیر گذاشت. (مراغه) نمایش روی نقشه

• ۱۲۶۰ میلادی · تاریخ جهانگشای جوینی

  عطاملک جوینی از خاندانی از دبیران خراسانی بود که پیش‌تر در خدمت سلجوقیان و خوارزمشاهیان بودند، و خود از جوانی به خدمت مغولان درآمد. او نوشتن «تاریخ جهانگشای» را در سال ۱۲۵۲ میلادی در قراقروم، پایتخت مغولان، آغاز کرد و در ۱۲۶۰ به پایان برد؛ یک سال پس از آن‌که هولاکو او را حاکم بغداد کرد. این کتاب از نخستین تاریخ‌های بزرگ فارسی دربارهٔ چنگیزخان و جانشینان اوست و نویسنده‌اش از درون دستگاه اداری مغول به آگاهی‌های دست‌اول دسترسی داشت. تاریخ‌نگاران هم‌نظر نیستند که لحن عموماً سازگارِ کتاب با فرمانروایی مغول تا چه اندازه دیدگاه خود جوینی است و تا چه اندازه برخاسته از محدودیت‌های جایگاه او. (بغداد) نمایش روی نقشه

• ۱۲۶۰ میلادی · نبرد عین جالوت

  سلطنت مملوکی مصر، اولین شکست قطعی را در عین جالوت فلسطین بر ارتش مغول وارد می‌کند و پیشروی آنان به سمت غرب را متوقف می‌سازد. این نبرد نقطه عطفی در تاریخ جهان محسوب می‌شود، زیرا مانع فتح مصر و شمال آفریقا توسط مغولان شد و قلب تمدن اسلامی را حفظ کرد. (عین جالوت، فلسطین) نمایش روی نقشه

• ۱۲۶۵ میلادی · تجریدالاعتقاد طوسی و کلام شیعهٔ دوازده‌امامی

  خواجه نصیرالدین طوسی در سال‌های پایانی عمرش «تجریدالاعتقاد» را نوشت، چکیده‌ای فشرده از علم کلام که به یکی از متن‌های بنیادین کلام عقل‌گرای شیعهٔ دوازده‌امامی بدل شد. شاگردش علامه حلی شرحی پرنفوذ بر آن نوشت و دانشمندان شیعه و سنی تا سده‌ها بر آن شرح و حاشیه نوشتند. طوسی پیش‌تر ده‌ها سال در پناه اسماعیلیان نزاری به سر برده بود و سپس به هولاکو پیوست؛ تاریخ‌نگاران دربارهٔ این‌که این جابه‌جایی‌ها از دگرگونی باور او بود یا از سازگاری با شرایط، هم‌نظر نیستند. این میراث کلامی از کارهای نجومی او در مراغه جداست. (مراغه) نمایش روی نقشه

• ۱۲۸۱ میلادی · قطب‌الدین شیرازی و نجوم مکتب مراغه

  قطب‌الدین شیرازی (۱۲۳۶–۱۳۱۱)، پزشک و اخترشناس شیرازی، در رصدخانهٔ مراغه نزد خواجه نصیرالدین طوسی درس خواند. او در «نهایةالادراک» (۱۲۸۱) و «التحفة الشاهیه» (۱۲۸۵) مدل‌های غیربطلمیوسیِ حرکت سیارات را، که در حلقهٔ طوسی شکل گرفته بود، پیراست و پیش برد. قطب‌الدین بعدها در آناتولی و تبریز به کار پرداخت، و شاگردش کمال‌الدین فارسی راز پیدایش رنگین‌کمان را توضیح داد. (مراغه) نمایش روی نقشه

• ۱۲۹۵ میلادی · اصلاحات غازان‌خان

  غازان‌خان به اسلام گروید و اصلاحات گسترده اداری، مالی و کشاورزی را اجرا کرد و ایران را تحت حکومت ایلخانی احیا نمود. (تبریز) نمایش روی نقشه

• ۱۳۰۲ میلادی · گنبد سلطانیه

  اولجایتو (محمد خدابنده) گنبد عظیم سلطانیه را می‌سازد، بزرگترین گنبد آجری ساخته‌شده و یکی از بزرگترین گنبدهای جهان. این آرامگاه هشت‌ضلعی با ارتفاع ۵۰ متر، اوج معماری و مهندسی ایلخانی را به نمایش می‌گذارد. اکنون در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد. (سلطانیه، ایران) نمایش روی نقشه

• ۱۳۰۷ میلادی · جامع‌التواریخ رشیدالدین

  رشیدالدین همدانی، وزیر ایرانی با اصالت یهودی، جامع‌التواریخ را گردآوری کرد، نخستین تاریخ جهانی واقعی که چین، هند، اروپا و جهان اسلام را پوشش می‌دهد. (تبریز) نمایش روی نقشه

• ۱۳۰۹ میلادی · ربع رشیدی در تبریز

  رشیدالدین فضل‌الله، وزیر ایلخانان و نویسندهٔ «جامع‌التواریخ»، ربع رشیدی را در کنارهٔ تبریز وقف کرد؛ محله‌ای بارودار که وقف‌نامه‌اش تاریخ ۹ اوت ۱۳۰۹ دارد. در پیرامون آرامگاه او، مهمان‌سرا، خانقاه، بیمارستانی که پزشکش در آن درس هم می‌داد، کتابخانه و کارگاهی برای نسخه‌برداری بود که هر سال از آثار او رونوشت‌هایی فراهم می‌کرد. این محله پس از اعدام رشیدالدین در سال ۱۳۱۸ غارت شد و امروز تقریباً چیزی از آن بر جا نمانده است؛ آنچه از آن می‌دانیم بیشتر از وقف‌نامهٔ بازمانده و کاوش‌های باستان‌شناسی است. (تبریز) نمایش روی نقشه

• ۱۳۰۹ میلادی · کمال‌الدین فارسی: پیشگام علم نور

  کمال‌الدین فارسی، دانشمند ایرانی در سنت رصدخانهٔ مراغه، رنگین‌کمان را از طریق شکست و بازتاب نور درون قطرات آب به درستی توضیح داد — قرن‌ها پیش از نیوتون. کار او بر پایهٔ نورشناسی ابن‌هیثم بنا شده بود. (تبریز) نمایش روی نقشه

• ۱۳۱۰ میلادی · گرویدن اولجایتو به تشیع

  اولجایتو (محمد خدابنده) حاکم ایلخانی به تشیع دوازده‌امامی می‌گرود و برای نخستین بار آن را دین رسمی ایران می‌کند. او گنبد باشکوه سلطانیه — بزرگترین گنبد آجری ساخته‌شده — را به عنوان آرامگاه احتمالی بقایای امام علی و امام حسین می‌سازد. (سلطانیه، ایران) نمایش روی نقشه

• ۱۳۳۵ میلادی · شاهنامهٔ بزرگ ایلخانی

  شاهنامهٔ بزرگ ایلخانی، که «شاهنامهٔ دموت» هم خوانده می‌شود، در حدود دههٔ ۱۳۳۰ میلادی برای دربار ایلخانی در تبریز فراهم آمد. نگاره‌های بزرگ و پراحساس آن، سنت‌های نگارگری ایرانی را با شیوه‌هایی برگرفته از هنر چین درهم می‌آمیزد و نشان می‌دهد فرمانروایان مغولِ ایران چگونه حماسهٔ فردوسی را از آنِ خود کردند. در آغاز سدهٔ بیستم، ژرژ دموت، دلال آثار هنری، شیرازهٔ نسخه را از هم جدا کرد و برگ‌هایش را جداجدا فروخت؛ نگاره‌های بازمانده امروز در موزه‌های گوناگون پراکنده‌اند. (تبریز) نمایش روی نقشه

پرسش‌های رایج

واژه «ایلخان» به چه معناست؟

«ایلخان» را معمولاً به معنای خانِ تابع می‌دانند؛ یعنی هولاکو و جانشینانش به‌طور رسمی برتری قاآن بزرگ در مغولستان و سپس چین را می‌پذیرفتند. با این حال، در عمل ایلخانان مستقل حکومت می‌کردند.

دوره ایلخانان کی به پایان رسید؟

فرمانروایی یکپارچه ایلخانان در عمل با مرگ ابوسعید در ۱۳۳۵ به پایان رسید. پس از آن، امیران رقیب خان‌های دست‌نشانده بر تخت نشاندند و دودمان‌های محلی ایران را میان خود قسمت کردند تا آن‌که تیمور در دهه ۱۳۸۰ به ایران لشکر کشید.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

• ۱۲۵۶ میلادی · تأسیس سلسله ایلخانی
• ۱۲۵۹ میلادی · نصیرالدین طوسی و رصدخانه مراغه
• ۱۲۹۵ میلادی · اصلاحات غازان‌خان
• ۱۳۰۲ میلادی · گنبد سلطانیه

روایت‌های راهنما

• ویرانی و بازسازی نابرابر: ایران در روزگار مغول