تیموریان: تیمور، هرات و رنسانس تیموری

دودمان تیموری را چه کسی بنیان نهاد؟

دودمان تیموری را تیمور (در منابع اروپایی «تامرلان») بنیان نهاد؛ فرماندهی ترک‌زبان از قبیله مغولیِ برلاس در ماوراءالنهر. او از نسل چنگیز نبود، پس به نام خان‌های دست‌نشانده حکم می‌راند و پس از ازدواج با شاهزاده‌ای چنگیزی، خود را «گورکان» یعنی داماد خاندان شاهی خواند. تیمور در ۱۳۷۰ در بلخ به فرمانروایی رسید و سمرقند را پایتخت کرد.

تیمور از دهه ۱۳۸۰ به ایران، قفقاز، عراق، شام، هند و آناتولی لشکر کشید. وقایع‌نگاران هم‌روزگار از کشتارها و کله‌منارها در شهرهایی چون اصفهان، بغداد و دهلی خبر داده‌اند؛ ارقام دقیق را نمی‌توان سنجید، اما ویرانی واقعی بود. او در ۱۴۰۲ سلطان بایزید یکم عثمانی را در آنکارا شکست داد و در ۱۴۰۵، هنگام آماده شدن برای حمله به چینِ مینگ، در اترار درگذشت.

رنسانس تیموری در هرات و سمرقند

جانشینان تیمور کشورگشایی را به حمایت از فرهنگ بدل کردند. پسرش شاهرخ از هرات فرمان می‌راند و همسر شاهرخ، گوهرشاد، در ۱۴۱۸ مسجدی را که به نام اوست در مشهد بنا کرد. پسرشان الغ‌بیگ در دهه ۱۴۲۰ رصدخانه‌ای بزرگ در سمرقند ساخت که فهرست ستارگانش تا سده‌ها مرجع ماند. کارگاه شاهزاده بایسنغر در ۱۴۳۰ شاهنامه‌ای نامدار پدید آورد. در روزگار سلطان حسین بایقرا، هرات اواخر سده پانزدهم میزبان جامی، امیرعلی‌شیر نوایی، شاعر ترکیِ جغتایی، و کمال‌الدین بهزاد نگارگر بود. مورخان این شکوفایی را اغلب «رنسانس تیموری» می‌نامند.

افول و میراث

یکپارچگی قلمرو تیموری به‌ندرت از عمر یک فرمانروا فراتر رفت. غرب ایران به دست اتحادیه‌های ترکمانِ قراقویونلو و آق‌قویونلو افتاد و در ۱۵۰۷ ازبکان به سرکردگی محمدخان شیبانی هرات را گرفتند. با این همه، الگوهای هنری و دیوانی این دودمان به صفویان، عثمانیان و بیش از همه به گورکانیان هند رسید؛ دودمانی که بابر، شاهزاده‌ای تیموری، در ۱۵۲۶ بنیان گذاشت.

گاه‌شمار رویدادها

• ۱۴۰۵ میلادی · رنسانس تیموری در هرات

  تحت حکومت شاهرخ و همسرش گوهرشاد، هرات پایتخت فرهنگی جهان اسلام شد. نگارگری، معماری و ادبیات فارسی به اوج‌های تازه رسیدند. (هرات) نمایش روی نقشه

• ۱۴۱۸ میلادی · ساخت مسجد گوهرشاد

  ملکه گوهرشاد مسجد باشکوه مجاور حرم امام رضا در مشهد را بنا نهاد، شاهکاری از معماری تیموری. (مشهد) نمایش روی نقشه

• ۱۴۲۰ میلادی · مدرسهٔ الغ‌بیگ در میدان ریگستان

  الغ‌بیگ، نوهٔ تیمور و حاکم سمرقند، میان سال‌های ۱۴۱۷ و ۱۴۲۰ میلادی مدرسهٔ خود را در میدان ریگستانِ این شهر ساخت. در این مدرسه، در کنار علوم دینی، ریاضیات و نجوم نیز به دست دانشمندانی چون قاضی‌زادهٔ رومی آموزش داده می‌شد، و مدرسه با رصدخانه‌ای که الغ‌بیگ در دههٔ ۱۴۲۰ در نزدیکی آن ساخت پیوند داشت. این بنا کهن‌ترینِ سه مدرسه‌ای است که امروز گرداگرد ریگستان ایستاده‌اند؛ این میدان در ازبکستانِ امروز است و بنا بخشی از میراث مشترک آسیای میانه و ایران. (سمرقند) نمایش روی نقشه

• ۱۴۲۰ میلادی · رصدخانه الغ‌بیگ در سمرقند

  شاهزاده تیموری الغ‌بیگ رصدخانه بزرگی در سمرقند ساخت و با ستاره‌شناسان ایرانی دقیق‌ترین فهرست ستارگان قرون وسطی را گردآوری کرد. (سمرقند) نمایش روی نقشه

• ۱۴۲۷ میلادی · مفتاح‌الحساب جمشید کاشانی

  غیاث‌الدین جمشید کاشانی، اخترشناس و ریاضی‌دانِ کاشانی، به حلقهٔ دانشمندان الغ‌بیگ در سمرقند پیوست و در همان‌جا «مفتاح‌الحساب» (۱۴۲۷) را به پایان برد؛ رساله‌ای مهم که شیوهٔ محاسبه با کسرهای اعشاری را شرح می‌دهد. او پیش‌تر، در سال ۱۴۲۴، عدد پی را تا شانزده رقم اعشار به دست آورده بود، و «زیج خاقانی» او، که به الغ‌بیگ پیشکش شد، زیج ایلخانیِ خواجه نصیرالدین طوسی را بازنگری می‌کرد. کاشانی در سال ۱۴۲۹ در سمرقند درگذشت؛ سمرقند امروز در ازبکستان است و کار او بخشی از میراث مشترک آسیای میانه و ایران به شمار می‌رود. (سمرقند) نمایش روی نقشه

• ۱۴۳۰ میلادی · میراث جاودان شاهنامه

  شاهنامه حماسه ملی ایران شد، در قهوه‌خانه‌ها خوانده شد، در نسخ خطی سلطنتی مصور شد و قرن‌ها توسط نقالان اجرا شد. با نزدیک به شصت هزار بیت و تقریباً بدون واژه‌های عربی، زبان فارسی پالوده‌ای را حفظ کرد. شاهنامه بایسنقری و دیگر نسخ مصور به گنجینه‌های هنر اسلامی تبدیل شدند. (هرات) نمایش روی نقشه

• ۱۴۳۰ میلادی · کتابخانهٔ بایسنقر میرزا در هرات

  بایسنقر میرزا (۱۳۹۷–۱۴۳۳)، پسر شاهرخ تیموری، در هرات کتابخانه‌ای سلطنتی برپا کرد که کارگاه کتاب‌آرایی هم بود و خوشنویسان، نگارگران، تذهیب‌کاران و صحافان را، که برخی از تبریز آمده بودند، گرد هم آورد. شناخته‌ترین دستاورد آن شاهنامه‌ای است که در سال ۱۴۳۰ به خط نستعلیق و با ۲۱ نگاره به پایان رسید؛ در دیباچهٔ آن آمده است که متن از سنجش نسخه‌های کهن‌ترِ شاهنامهٔ فردوسی فراهم شده است. کار این کارگاه معیاری شد که کتاب‌آرایی درباری ایران در دوره‌های بعد از آن پیروی کرد. (هرات) نمایش روی نقشه

• ۱۴۷۰ میلادی · جامی: آخرین شاعر بزرگ کلاسیک فارسی

  عبدالرحمان جامی، آخرین شاعر بزرگ کلاسیک ادبیات فارسی، هفت اورنگ و آثار متعدد عرفانی را در هرات نوشت. (هرات) نمایش روی نقشه

• ۱۴۷۰ میلادی · طریقت نقشبندیه در دربارهای تیموری

  در هراتِ تیموری، عبدالرحمن جامی، شاعر نامدار، مرید سعدالدین کاشغری، از بزرگان طریقت نقشبندیه، شد و بعدها با خواجه عبیدالله احرار، چهرهٔ برجستهٔ این طریقت که در سمرقند و تاشکند می‌زیست، نامه‌نگاری داشت. احرار بر شاهزادگان تیموری نفوذی بسیار یافت؛ برای نمونه، در سال ۱۴۶۰ سلطان ابوسعید تیموری را واداشت برخی مالیات‌ها را در سمرقند و بخارا بردارد. این پیوندها نشان می‌دهد مشایخ صوفی در دربارهای پارسی‌مآبِ تیموریانِ ترک‌ومغول‌تبار تا کجا در کار حکومت دست داشتند. (هرات) نمایش روی نقشه

• ۱۴۹۰ میلادی · کمال‌الدین بهزاد، نگارگر هراتِ تیموری

  کمال‌الدین بهزاد در هرات و در دربار سلطان حسین بایقرای تیموری کار می‌کرد، و نویسندگان ایرانیِ پس از او، از جمله خواندمیرِ تاریخ‌نگار، او را سرآمد نگارگران روزگارش خواندند. تنها شمار اندکی از آثار با اطمینان از اوست، که برجسته‌ترینشان نگاره‌های نسخه‌ای از «بوستان» سعدی، مورخ ۸۹۳ ق/۱۴۸۸ م و اکنون در قاهره، است و امضای او را دارد؛ انتساب بسیاری از آثار دیگر به او میان پژوهشگران هنر محل بحث است. بر پایهٔ فرمانی منسوب به شاه اسماعیل صفوی (۱۵۲۲)، بهزاد سرپرست کتابخانهٔ سلطنتی تبریز شد. (هرات) نمایش روی نقشه

پرسش‌های رایج

تیمور ایرانی بود یا مغول؟

هیچ‌یک از این دو برچسب به‌تنهایی درست نیست. تیمور از قبیله‌ای مغولیِ ترک‌شده برخاسته بود، به ترکی و احتمالاً فارسی سخن می‌گفت، مشروعیت خود را از نمادهای چنگیزی و اسلامی می‌گرفت و به دبیران ایرانی تکیه داشت. فرهنگ درباری دودمانش نیز به‌شدت ایرانی‌مآب شد.

رنسانس تیموری چه بود؟

این اصطلاحی امروزی برای شکوفایی شعر فارسی، نگارگری، خوشنویسی، معماری و نجوم در سده پانزدهم میلادی به حمایت نوادگان تیمور است که کانون آن هرات و سمرقند بود.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

• ۱۳۷۰ میلادی · تاج‌گذاری تیمور در بلخ
• ۱۴۰۵ میلادی · رنسانس تیموری در هرات
• ۱۴۱۸ میلادی · ساخت مسجد گوهرشاد
• ۱۴۲۰ میلادی · رصدخانه الغ‌بیگ در سمرقند

روایت‌های راهنما

• معماری و قدرت: ساختن اقتدار