آتن و دولت‌شهر: شهروندان، خدایان و امپراتوری
دولت‌شهرهای یونانی پرستشگاه‌ها، الفبا و شعر مشترکی داشتند. آتن برای مردان بالغِ شهروندش خودگردانی ساخت، اتحادی ضدپارسی را به امپراتوری بدل کرد و پس از شکست از اسپارت، سقراط را به دادگاه کشاند.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
یونانی‌زبانان در صدها دولت‌شهر مستقل زندگی می‌کردند؛ هر پولیس قانون‌ها و آیین‌های خودش را داشت، اما همه در پرستشگاه‌های مشترک گرد هم می‌آمدند. از حدود سده هشتم پیش از میلاد، هدیه‌های نذری در پرستشگاه آپولون در دلفی انباشته شد و شهرها پیش از بنیاد کوچ‌نشین‌ها، قانون‌گذاری یا جنگ، از کاهنه پیشگو، پوتیا، پرسش می‌کردند. شیوه کار این پیشگو را بیشتر از نوشته‌های نویسندگان متأخر می‌شناسیم و هنوز درباره‌اش بحث است.
- پولیس (دولت‌شهر) — دانشنامه بریتانیکا
- دلفی — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۲
احتمالاً در سده هشتم پیش از میلاد، یونانیانی که با بازرگانان فنیقی در تماس بودند خط فنیقی را که فقط صامت‌ها را می‌نوشت برگرفتند و نشانه‌های آواهایی را که در یونانی نبود، به مصوت بدل کردند. کهن‌ترین نوشته‌های یونانی، که روی سفال خراشیده شده‌اند، از اوبویا، آتن و کوچ‌نشین‌های اوبوییایی در ایتالیا به دست آمده‌اند. یونانیان این حروف را «چیزهای فنیقی» می‌نامیدند و این خط از راه اتروسک‌ها نیای الفبای لاتین شد.
- الفبای یونانی — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۳
در جزیره لسبوس، حدود ۶۰۰ پیش از میلاد، سافو ترانه‌هایی برای خواندن با لیر، سازی زهی، می‌سرود؛ ترانه‌هایی درباره عشق، اشتیاق، خانواده و جشن‌های دینی که بسیاری‌شان خطاب به زنان بود. دانشمندان باستان شعرهایش را در نه کتاب گرد آوردند، اما بیشترشان فقط در نقل‌قول‌ها و پاره‌های پاپیروس مانده‌اند و تنها یک شعر بی‌گمان کامل است. ترانه‌های او جهانی یونانی را فراتر از جنگ و انجمن‌های سیاسی نشان می‌دهند، هرچند بیشتر زندگی‌نامه‌ای که بعدها برایش ساختند افسانه است.
- سافو — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۴
در آتن، کشمکش میان توانگران و تهیدستان به گزینش سولون به مقام آرخون انجامید؛ به روایت سنتی در ۵۹۴ پیش از میلاد، هرچند برخی پژوهشگران اصلاحاتش را دیرتر می‌دانند. او بدهی‌هایی را که با گرو گذاشتنِ خودِ بدهکار گرفته شده بود بخشید، به بردگی گرفتن آتنیان به خاطر بدهی را ممنوع کرد و حق رسیدن به مناصب را به چهار طبقه دارایی وابسته کرد. پاره‌هایی از شعرهای خود او و «قانون اساسی آتنیان»، که بعدها در مکتب ارسطو نوشته شد، منابع اصلی ما هستند.
- سولون — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۵
در ۵۰۸ یا ۵۰۷ پیش از میلاد، کلیستنس شهروندان را در ده قبیله تازه و شورایی پانصدنفره سازمان داد و زمینه نظامی را فراهم کرد که در آن انجمن شهروندان درباره امور عمومی تصمیم می‌گرفت. شهروند یعنی مردان بالغی با تبار آتنی؛ زنان، بردگان و بیگانگان ساکن شهر، یعنی متیک‌ها، کنار گذاشته می‌شدند. شهرهای یونانی دیگر هم شکل‌هایی از حکومت مردمی را آزمودند.
- کلیستنس آتنی — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۶
پس از شکست لشکرکشی خشایارشا در ۴۷۹ پیش از میلاد، آتن و بسیاری از شهرهای اژه و ایونیه در ۴۷۸ یا ۴۷۷ اتحادی بستند تا جنگ با شاهنشاهی هخامنشی را ادامه دهند و خزانه مشترکشان را در جزیره دلوس نهادند. آتن از آغاز رهبری را در دست داشت، اعضایی چون ناکسوس و تاسوس را به ماندن واداشت و در ۴۵۴ خزانه را به آتن برد. نوشته‌های توسیدید و فهرست‌های خراجِ کنده‌شده بر سنگ دلیل این است که مورخان از «امپراتوری آتن» سخن می‌گویند.
- اتحادیه دلوس — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۷
از ۴۴۷ پیش از میلاد، در برنامه ساختمانی‌ای که با نام پریکلس پیوند خورده است، آتن معبدی تازه برای آتنا بر آکروپولیس برپا کرد؛ ساخت پارتنون در ۴۳۸ و پیکره‌هایش حدود ۴۳۲ به پایان رسید. پلوتارک گزارش می‌دهد که مخالفان پریکلس او را متهم می‌کردند که خراج متحدان را خرج بناهای شهر کرده است، اما اینکه چه اندازه از پول اتحادیه صرف این بناها شد هنوز محل بحث است. این معبد ستایشی مرمرین از آتن و ایزدبانویش بود.
بخش ۸
آتن در ۴۰۴ پیش از میلاد جنگ پلوپونزی را به اسپارت باخت؛ پس از دوره‌ای کوتاه از حکومت الیگارشی سی‌تن، دموکراسی بازگشت. در ۳۹۹ هیئت داوران آتنی سقراط را به بی‌دینی و گمراه کردن جوانان محکوم کرد و او با نوشیدن شوکران اعدام شد. سقراط چیزی ننوشت؛ دادگاهش را از روایت‌های شاگردانش، افلاطون و گزنفون، می‌شناسیم که از او دفاع کرده‌اند، از همین رو انگیزه شاکیان هنوز محل بحث است.