دموکراسی آتن: چگونه کار می‌کرد، چه کسانی کنار گذاشته شدند و چرا هنوز مهم است

دموکراسی آتن چه بود؟

دموکراسی آتن نظامی بود که شهروندان آتن با آن، در شکل‌های گوناگون، دولت‌شهرشان را اداره می‌کردند؛ از اصلاحات کلئیستنس در ۵۰۸ یا ۵۰۷ پیش از میلاد تا زمانی که مقدونیه پس از جنگ لامیا در ۳۲۲ پیش از میلاد شرط دارایی را بر شهروندی سیاسی تحمیل کرد. واژهٔ یونانی «دموکراتیا» از «دموس» به معنای مردم و «کراتوس» به معنای قدرت ساخته شده است. این نظام، برخلاف دموکراسی‌های نمایندگی امروز، بیشتر مستقیم بود: شهروندان مرد بزرگسال خود دربارهٔ جنگ، صلح، مالیه و قانون رأی می‌دادند و بیشتر مقام‌ها با قرعه، نه با انتخابات، پر می‌شد.

آتن تنها دموکراسی یونان نبود، و مجمع‌ها و شوراهایی که تصمیم‌گیری را میان بسیاری بخش می‌کردند در جامعه‌های فراوانی، پیش‌تر و هم‌زمان، وجود داشتند؛ پس نباید آن را بی‌قید و شرط «نخستین دموکراسی» خواند. با این همه، آتن بهترین نمونهٔ مستندِ دموکراسی باستان است، زیرا مورخان، سخنوران، فیلسوفان و سنگ‌نبشته‌های آتنی شرح داده‌اند که این نظام چگونه کار می‌کرد و بر سر اینکه آیا باید چنین باشد بحث کرده‌اند.

از سولون تا کلئیستنس و افیالتس

در آغاز قرن ششم پیش از میلاد، آتن گرفتار کشمکش میان زمین‌داران ثروتمند و کشاورزان فقیرتر بود که برخی‌شان در بند بدهی گرفتار شده بودند. سولون، که در ۵۹۴ پیش از میلاد به مقام آرخون برگزیده شد، بدهی‌هایی را که با گرو گذاشتن جان شخص گرفته شده بود بخشید، به بردگی کشیدن آتنیان برای بدهی را ممنوع کرد و شهروندان را به طبقه‌هایی بر پایهٔ دارایی بخش کرد که تعیین می‌کرد چه مقام‌هایی می‌توانند داشته باشند. اصلاحات او به کشمکش‌ها پایان نداد: پیسیستراتوس و پسرانش در بیشتر نیم‌قرن پس از آن در جایگاه «جبار» یا فرمانروای خودکامه حکومت کردند.

پس از برافتادن خودکامگی، کلئیستنس در ۵۰۸ یا ۵۰۷ پیش از میلاد پیکرهٔ شهروندان را در ده قبیلهٔ تازه سازمان داد که هر یک مردمی از شهر، کرانه و درون‌مرز را در هم می‌آمیخت، و زندگی سیاسی را بر پایهٔ حدود ۱۳۹ بخش محلی به نام «دم» بنا کرد. او شورای پانصدنفره را پدید آورد: پنجاه عضو از هر قبیله. «استراسیزم»، یعنی رأی به تبعید ده‌سالهٔ یکی از شهروندان سرشناس بی‌آنکه دارایی‌اش گرفته شود، از دههٔ ۴۸۰ پیش از میلاد گواهی شده است. در ۴۶۲ یا ۴۶۱ پیش از میلاد، افیالتس بیشتر اختیارات سیاسی شورای اشرافی آرئوپاژ را از آن گرفت، و پریکلس برای داوران دادگاه‌ها دستمزد برقرار کرد که شرکت شهروندان فقیرتر را آسان‌تر می‌کرد.

سازوکار: مجمع، شورا، دادگاه‌ها و قرعه

مجمع (اکلسیا) بر تپهٔ پنیکس گرد می‌آمد؛ در قرن چهارم حدود چهل بار در سال. هر شهروندی می‌توانست سخن بگوید و تصمیم‌ها با بالا بردن دست گرفته می‌شد؛ برخی رأی‌ها حد نصاب ۶۰۰۰ نفر داشت. شورای پانصدنفره، که هر سال با قرعه از میان شهروندان بالای سی سال برگزیده می‌شد، دستور کار مجمع را آماده می‌کرد و بر کارگزاران نظارت داشت، و کمیته‌ای پنجاه‌نفره که به نوبت عوض می‌شد کارهای شهر را شبانه‌روز پیش می‌برد.

بیشتر حدود ۷۰۰ کارگزار سالانه با قرعه برگزیده می‌شدند و یک سال خدمت می‌کردند و پیش و پس از تصدی مقام بررسی می‌شدند. مقام‌هایی که به تخصص نیاز داشتند، به‌ویژه ده سردار (استراتگوس)، با انتخابات پر می‌شدند و می‌شد دوباره انتخابشان کرد؛ پریکلس از همین راه سال‌ها آتن را رهبری کرد. دادگاه‌های بزرگ مردمی، با هیئت‌های چندصدنفره از داورانی که از میان ۶۰۰۰ شهروند برگزیده می‌شدند، هم به دعواهای خصوصی و هم به پرونده‌های سیاسی رسیدگی می‌کردند. آتنیان قرعه را راهی می‌دانستند برای اینکه ثروتمندان و صاحبان پیوند قدرت را در انحصار خود نگیرند.

چه کسانی کنار گذاشته شدند

حقوق سیاسی تنها از آنِ شهروندان مرد بزرگسال بود که اقلیتی از ساکنان آتیکا را تشکیل می‌دادند. برآوردهای امروزی شمار آنان را در قرن پنجم پیش از میلاد میان حدود ۳۰ هزار تا ۶۰ هزار نفر می‌دانند. زنان، حتی زنان شهروند، نمی‌توانستند رأی بدهند یا مقامی داشته باشند. «متیک‌ها»، یعنی بیگانگان آزادی که در آتن ساکن بودند، مالیات می‌پرداختند و در جنگ خدمت می‌کردند اما حقوق سیاسی نداشتند. قانون شهروندی پریکلس در ۴۵۱ یا ۴۵۰ پیش از میلاد شهروندی را به کسانی محدود کرد که پدر و مادرشان هر دو آتنی بودند، و این جمع را باز هم کوچک‌تر کرد.

دموکراسی آتن به بردگی نیز وابسته بود. بردگان، که بسیاری‌شان اسیر جنگی بودند یا از بیرون یونان خریده می‌شدند، در خانه‌ها، کارگاه‌ها، کشتزارها و معدن‌های نقرهٔ دولتی لائوریون کار می‌کردند. شمارشان روشن نیست و برآوردهای امروزی بسیار با هم فرق دارند، اما مورخان هم‌داستان‌اند که فراغت شرکت در مجمع و دادگاه‌ها تا اندازه‌ای بر کار غیرآزاد استوار بود.

امپراتوری، جنگ و منتقدان

دموکراسی و امپراتوری با هم رشد کردند. پس از جنگ‌های ایران و یونان، آتن رهبری اتحادیهٔ دلوس را در برابر شاهنشاهی هخامنشی به دست گرفت و هم‌پیمانانش را به‌تدریج به زیردستانی خراج‌گزار بدل کرد؛ این درآمد به پرداخت هزینهٔ ناوگان، پاروزنانی که از شهروندان فقیرتر بودند، و بناهایی چون پارتنون کمک کرد. مجمع گاه بی‌رحم بود: برای نمونه رأی داد که مردم شهرهای شورشی یا بی‌طرفی چون ملوس، در ۴۱۶ پیش از میلاد، کشته یا به بردگی گرفته شوند.

شکست در جنگ پلوپونزی دو کودتای الیگارشیک به همراه آورد، در ۴۱۱ و در ۴۰۴ پیش از میلاد به دست «الیگارشی سی‌تن»، که هر دو به‌زودی برافتادند. دموکراسی بازگشته در ۳۹۹ پیش از میلاد سقراط را محاکمه و اعدام کرد. منتقدانی چون افلاطون، توسیدید و نویسندهٔ ناشناسی که «الیگارش پیر» خوانده می‌شود استدلال کردند که فرمانروایی بسیاران ناپایدار یا ناعادلانه است. با این همه، آتن قرن چهارم دموکراسی پایداری با نظارت‌های حقوقی قوی‌تر بود، تا آنکه قدرت مقدونیه به آن پایان داد.

میراث: دموکراسی امروز چه چیزی را به ارث برد و چه چیزی را نه

در بیشتر تاریخ پس از روزگار باستان، «دموکراسی» واژه‌ای برای نکوهش بود و اغلب به معنای فرمانروایی توده‌های بی‌سامان. نویسندگان قانون اساسی ایالات متحده و بسیاری از انقلابیان فرانسه زبان «جمهوری» و «نمایندگی» را ترجیح می‌دادند، و حکومت نمایندگی امروزی به همان اندازه که وامدار آتن است وامدار نهادهای رومی، سده‌های میانه و آغاز دوران مدرن نیز هست. تنها از قرن نوزدهم بود که آتن به الگویی ستوده و پرآوازه بدل شد.

امروز از آتن هم به عنوان الهام و هم به عنوان هشدار یاد می‌شود. شیوهٔ قرعه‌کشی آن بر مجمع‌های شهروندی امروزی اثر گذاشته است، و مشارکت مستقیمش با رأی دادن به نمایندگان تفاوت دارد. کنارگذاشتن‌هایش یادآوری می‌کند که دارندگان قدرت گروهی کوچک بودند. اندیشه‌ها و شیوه‌های دموکراتیک در بسیاری از جامعه‌های دیگر نیز مستقلانه رشد کرده‌اند، و بهتر است آتن را نمونه‌ای مهم بدانیم، نه تنها خاستگاه دموکراسی.

پرسش‌های رایج

در دموکراسی آتن چه کسانی می‌توانستند رأی بدهند؟

تنها شهروندان مرد بزرگسال؛ پژوهشگران در این‌باره هم‌نظر نیستند که آنان از هجده‌سالگی می‌توانستند در مجمع حاضر شوند یا تنها از بیست‌سالگی. از ۴۵۱ یا ۴۵۰ پیش از میلاد، شهروندی به داشتن پدر و مادر آتنی بستگی داشت. زنان، بیگانگان ساکن (متیک‌ها) و بردگان، که روی هم اکثریت ساکنان آتیکا بودند، حق رأی نداشتند.

آیا آتن نخستین دموکراسی بود؟

نه به معنای ساده. دولت‌شهرهای یونانی دیگری هم قانون اساسی دموکراتیک داشتند، و بسیاری از جامعه‌ها، پیش از یونان و بیرون از آن، در مجمع‌ها یا شوراها تصمیم می‌گرفتند. آتن مستندترین دموکراسی باستان است و واژهٔ دموکراسی را به ما داده، و به همین سبب بر این داستان چیره است.

چرا آتنیان کارگزاران را با قرعه برمی‌گزیدند؟

قرعه به هر شهروند واجد شرایط شانسی برابر می‌داد و تسخیر مقام‌ها را با ثروت، خانواده یا سخنوری دشوار می‌کرد. آتنیان انتخابات را با اشرافیت پیوند می‌دادند، از این رو آن را بیشتر برای مقام‌هایی نگه داشتند که مهارت می‌خواست، مانند سرداران.

دموکراسی آتن چگونه پایان یافت؟

پس از شکست آتن از مقدونیه در جنگ لامیا در ۳۲۲ پیش از میلاد، آنتیپاتر، نایب‌السلطنهٔ مقدونی، شرط دارایی را تحمیل کرد که بیشتر شهروندان فقیرتر را از زندگی سیاسی بیرون راند. نهادهای دموکراتیک بعدها گاه دوباره زنده شدند، اما زیر سایهٔ شاهان هلنیستی و سپس روم.

رویدادهای کلیدی روی نقشه

• ۵۹۴ پیش از میلاد · اصلاحات سولون در آتن
• ۵۰۸ پیش از میلاد · اصلاحات کلیستنس و دموکراسی آتن
• ۴۷۸ پیش از میلاد · پیدایش اتحادیهٔ دلوس در برابر هخامنشیان
• ۴۳۲ پیش از میلاد · تکمیل پارتنون
• ۴۳۱ پیش از میلاد · آغاز جنگ پلوپونز
• ۴۱۱ پیش از میلاد · توسیدید تاریخ جنگ پلوپونز را نوشت
• ۳۹۹ پیش از میلاد · محاکمه و مرگ سقراط

روایت‌های راهنما

• آتن و دولت‌شهر: شهروندان، خدایان و امپراتوری