بیزانس: امپراتوری هزارساله
امپراتوری روم شرقی از کنستانتین تا سلطان محمد دوم: پایتختی تازه، کلیسایی گنبددار، واپسین جنگ با ایران ساسانی، کشمکشی دراز بر سر شمایل‌ها، پیوند دینی با کی‌یف و غارت ۱۲۰۴ به دست صلیبیان.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
در ۳۲۴ میلادی کنستانتین یکم، که اکنون تنها امپراتور بود، شهر کهن یونانی بیزانتیون را در کنار بسفر برای پایتختی تازه برگزید و در ۳۳۰ آن را با نام قسطنطنیه گشود. این شهر هم مانند رم سنا، میدان اسب‌دوانی و جیره رایگان غله یافت و کلیساهای تازه کنار بناهای کهن‌تر برپا شدند. مردمش خود را رومی می‌نامیدند؛ «بیزانسی» نامی است که دانشمندان غربی بعدها بر آن نهادند.
- امپراتوری بیزانس — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۲
در ژانویه ۵۳۲ دو دسته هواداران ارابه‌رانی، آبی‌ها و سبزها، با هم بر ژوستینیان یکم شوریدند، بخش بزرگی از مرکز شهر را سوزاندند و امپراتوری رقیب برگزیدند. پروکوپیوس، مورخ آن روزگار، می‌گوید ژوستینیان آماده گریز بود تا آنکه ملکه تئودورا اعلام کرد ترجیح می‌دهد در جامه ارغوانی شاهی بمیرد؛ شاید بخشی از این سخنرانی ساخته خود پروکوپیوس باشد. سپس سربازان جمعیت را در میدان اسب‌دوانی گرفتار کردند و به گفته پروکوپیوس حدود ۳۰ هزار تن را کشتند.
- شورش نیکا — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۳
چند هفته پس از شورش، ژوستینیان بازسازی کلیسای سوخته ایاصوفیه، یعنی «حکمت مقدس»، را آغاز کرد. این بنا را آنتمیوس ترالسی و ایسیدور ملطی طراحی کردند و در ۵۳۷ گشوده شد؛ گنبدی پهناور که بر چهار گوشواره بر فراز بنایی به شکل بازیلیکا نشسته است. گنبد نخست در ۵۵۸ فرو ریخت و بلندتر از نو ساخته شد. پس از ۱۴۵۳ مسجد شد، از ۱۹۳۴ موزه بود و از ۲۰۲۰ دوباره مسجد است.
- ایاصوفیه — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۴
از ۶۰۳، پس از کشته شدن موریس، امپراتوری که او را در بازگشت به تخت یاری داده بود، خسرو دوم، شاه ساسانی، به جنگ برخاست و سوریه رومی، اورشلیم و مصر را گشود و در ۶۲۶ سپاهش بر کرانه آسیایی بسفر ایستاده بود، در حالی که آوارها قسطنطنیه را در محاصره داشتند. هراکلیوس با لشکرکشی از راه قفقاز به درون ایران پاسخ داد؛ در ۶۲۷ و ۶۲۸ کاخ خسرو در دستگرد را غارت کرد و خسرو در کودتایی درباری برکنار و کشته شد. هنگامی که فتوحات عرب در دهه ۶۳۰ آغاز شد، هر دو امپراتوری فرسوده بودند.
- خسرو دوم — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۵
از روزگار لئون سوم، به روایت سنتی از ۷۲۶ یا ۷۳۰، امپراتوران و شوراهای کلیسایی بزرگداشت شمایل‌ها را محدود یا ممنوع کردند و شورایی در ۷۵۴ آن‌ها را محکوم کرد. شمایل‌ها در ۷۸۷ بازگردانده شدند، در ۸۱۵ دوباره ممنوع شدند و سرانجام در ۸۴۳ در دوران نیابت ملکه تئودورا به جای خود بازگشتند؛ رویدادی که کلیسای ارتدکس هنوز جشن می‌گیرد. تقریباً همه منابع بازمانده را هواداران پیروز شمایل‌ها نوشته‌اند و پژوهش‌های تازه نشان می‌دهد اقدام‌های خود لئون سوم محدود بوده است.
- شمایل‌شکنی — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۶
حدود ۹۸۸ ولادیمیر یکم، فرمانروای کی‌یف، در دادوستدی با امپراتور باسیل دوم غسل تعمید پذیرفت: برای سرکوب یک شورش جنگجویانی به یاری فرستاد و با آنا، خواهر امپراتور، ازدواج کرد. «سالنامه نخستین» که بیش از یک سده بعد در کی‌یف گردآوری شد، می‌گوید او چند دین را سنجید، اما مورخان این را صحنه‌ای ادبی می‌دانند. کلیسای روس کی‌یف میراث مشترک اوکراینی‌ها، بلاروس‌ها و روس‌هاست.
- ولادیمیر یکم — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۷
جنگ صلیبی چهارم با هدف مصر به راه افتاد، اما چون برای ناوگانش بدهی سنگینی به ونیز داشت، به کشمکشی بر سر جانشینی در بیزانس کشیده شد. در آوریل ۱۲۰۴ صلیبیان به قسطنطنیه یورش بردند و سه روز آن را غارت کردند و یادگارهای مقدس و گنجینه‌ها را به غرب بردند؛ از جمله اسب‌های مفرغی که امروز در ونیزند. آن‌ها امپراتوری لاتینی برپا کردند؛ فرمانروایان بیزانسی در ۱۲۶۱ شهر را پس گرفتند، اما امپراتوری هرگز توان پیشین را بازنیافت.
- جنگ صلیبی چهارم — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۸
تا سده پانزدهم امپراتوری چیزی بیش از پایتختش نبود. در ۲۹ مه ۱۴۵۳، پس از محاصره‌ای حدوداً هفت‌هفته‌ای که در آن توپ‌ها دیوارهای خشکی را می‌کوبیدند، سلطان محمد دوم عثمانی قسطنطنیه را گشود؛ گمان می‌رود واپسین امپراتور، کنستانتین یازدهم، در نبرد کشته شده باشد. محمد این شهر را پایتخت خود کرد و دوباره آبادش ساخت، و دانشمندان یونانی‌ای که به ایتالیا رفتند دانش بیزانسی را با خود بردند.
- سقوط قسطنطنیه — دانشنامه بریتانیکا