امپراتوری بیزانس: تاریخ، گاه‌شمار و نقشه (۳۳۰ تا ۱۴۵۳)
امپراتوری بیزانس از بنیاد قسطنطنیه در ۳۳۰ تا سقوط آن در ۱۴۵۳: ژوستینیان، ایاصوفیه، ایران و اسلام، شمایل‌ها، صلیبیان و عثمانیان.
باز کردن نقشه تعاملی
امپراتوری روم در شرق
«امپراتوری بیزانس» نامی است که دانشوران غربی از قرن شانزدهم به کار بردند. مردم این سرزمین خود را «رومی» (رومایوی) و دولتشان را امپراتوری روم می‌خواندند که از قسطنطنیه اداره می‌شد؛ شهری که کنستانتین در ۳۳۰ بر جای کوچ‌نشین یونانی بیزانتیون وقف کرد. این امپراتوری یونانی‌زبان و مسیحی ارتدکس بود و در قانون و نهادها دنبالهٔ روم به شمار می‌رفت. مورخان آغاز تاریخ جداگانهٔ بیزانس را معمولاً جایی میان ۳۳۰ و قرن هفتم می‌گذارند؛ این انتخاب یک قرارداد است، نه یک رویداد.
ژوستینیان یکم (۵۲۷ تا ۵۶۵) قانون روم را گردآوری کرد، با یاری ملکه تئودورا از شورش نیکا در ۵۳۲ جان به در برد، ایاصوفیه را ساخت (تکمیل در ۵۳۷) و شمال آفریقا و ایتالیا را پس گرفت؛ اما طاعون از ۵۴۱ و جنگ‌های طولانی دولت را فرسود. جنگ ۶۰۲ تا ۶۲۸ با ایران ساسانی با پیروزی هراکلیوس پایان یافت، ولی کمتر از یک دهه بعد فتوحات عرب‌ها سوریه، فلسطین و مصر را از امپراتوری جدا کرد.
شمایل‌ها، روس، صلیبیان و سقوط قسطنطنیه
امپراتوری که به آناتولی، بالکان و بخش‌هایی از ایتالیا محدود شده بود، قسطنطنیه را در برابر محاصره‌های عرب‌ها نگاه داشت، از جمله با «آتش یونانی»، و در کشمکش شمایل‌شکنی (حدود ۷۳۰ تا ۷۸۷ و ۸۱۵ تا ۸۴۳) بر سر تصویرهای دینی سخت درگیر شد. مبلغان و فرستادگانش مسیحیت ارتدکس را به اسلاوها رساندند: سیریل و متودی در ۸۶۳، و غسل تعمید روس کی‌یف در حدود ۹۸۸. در روزگار باسیل دوم (۹۷۶ تا ۱۰۲۵) بیزانس بار دیگر از قدرت‌های برتر شرق مدیترانه بود.
تکفیرهای دوسویهٔ ۱۰۵۴ نشانهٔ شکافی رو به گسترش با کلیسای لاتین بود، و پیروزی سلجوقیان در ملازگرد در ۱۰۷۱ راه آناتولی را بر کوچ ترکان گشود. جنگ صلیبی چهارم در ۱۲۰۴ قسطنطنیه را غارت کرد؛ بیزانسی‌ها در ۱۲۶۱ شهر را پس گرفتند، اما دولت بازسازی‌شده کوچک بود. سلطان محمد دوم عثمانی در ۱۴۵۳ شهر را گشود. قانون بیزانسی، مسیحیت ارتدکس و دست‌نوشته‌های یونانی که دانشورانش نگاه داشتند بر روسیه، بالکان، جهان اسلام و ایتالیای رنسانس اثر گذاشت.
گاه‌شمار رویدادها
۳۳۰ میلادی · تأسیس قسطنطنیه
امپراتور کنستانتین اول قسطنطنیه (استانبول امروزی) را به عنوان پایتخت جدید امپراتوری روم اختصاص داد و قدرت را به شرق منتقل کرد. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۵۳۲ میلادی · امپراتریس تئودورا و شورش نیکا
در ژانویهٔ ۵۳۲ دو دستهٔ «آبی‌ها» و «سبزها»، هواداران مسابقه‌های ارابه‌رانی در قسطنطنیه، با هم بر ژوستینیان یکم شوریدند، با فریاد «نیکا!» («پیروز شو!») بخش بزرگی از مرکز شهر را آتش زدند و امپراتور دیگری برگزیدند. به گزارش پروکوپیوس، تاریخ‌نگار آن روزگار، ژوستینیان آمادهٔ گریز بود تا آنکه تئودورا، امپراتریسی که پیش‌تر بازیگر بود، گفت مرگ در جامهٔ ارغوانی امپراتوری را بر گریختن ترجیح می‌دهد؛ این سخن شاید تا اندازه‌ای ساختهٔ خود پروکوپیوس باشد. سپس سپاهیان به فرماندهی بلیساریوس و موندوس مردم را در میدان اسب‌دوانی (هیپودروم) به دام انداختند و به گفتهٔ پروکوپیوس نزدیک به سی هزار تن را کشتند؛ چند هفته بعد ژوستینیان بازسازی ایاصوفیهٔ سوخته را آغاز کرد. (میدان اسب‌دوانی قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۵۳۴ میلادی · قانون‌نامه ژوستینیان
امپراتور ژوستینیان حقوق روم را در مجموعه حقوق مدنی تدوین کرد که پایه حقوق مدنی در بسیاری از اروپا شد. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۵۳۷ میلادی · تکمیل ایاصوفیه
امپراتور ژوستینیان ایاصوفیه را در قسطنطنیه تکمیل کرد، بزرگ‌ترین کلیسای جامع جهان برای نزدیک به هزار سال. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۶۷۸ میلادی · آتش یونانی از قسطنطنیه دفاع کرد
بیزانسی‌ها از آتش یونانی، سلاح آتش‌زای ویرانگر، برای دفع محاصره عربی قسطنطنیه استفاده کردند و امپراتوری را نجات دادند. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۷۲۶ میلادی · جدال شمایل‌شکنی در بیزانس
از روزگار لئوی سوم، که آغازش را به‌طور سنتی ۷۲۶ یا ۷۳۰ می‌دانند، امپراتوران و شوراهای کلیسایی بیزانس بزرگداشت تصویرهای مقدس (شمایل‌ها) را محدود یا ممنوع کردند؛ کنستانتین پنجم این سیاست را از همه سخت‌تر دنبال کرد و شورایی که او در ۷۵۴ برپا کرد شمایل‌ها را محکوم ساخت. شورای دوم نیقیه در ۷۸۷ شمایل‌ها را بازگرداند، دورهٔ دوم شمایل‌شکنی در ۸۱۵ آغاز شد و تئودورا، امپراتریس نایب‌السلطنه، در ۸۴۳ به آن پایان داد؛ کلیسای ارتدکس این بازگشت را هنوز با نام «پیروزی ارتدکسی» جشن می‌گیرد. تقریباً همهٔ منابع بازمانده را هواداران پیروز شمایل‌ها نوشته‌اند و پژوهش‌های تازه (برابکر و هالدن) بر آن‌اند که اقدامات خود لئوی سوم محدود بوده و بعدها بزرگ‌نمایی شده است. (قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۸۶۳ میلادی · مأموریت کیریل و متودیوس در موراویا
در سال ۸۶۳، در پاسخ به درخواست راستیسلاو، فرمانروای موراویای بزرگ، میکائیل سوم، امپراتور بیزانس، دو برادر اهل تسالونیکی، کنستانتین (که بعدها کیریل نام گرفت) و متودیوس، را فرستاد تا مسیحیت را به زبان خود اسلاوها آموزش دهند. کنستانتین الفبای گلاگولیتیک را پدید آورد و دو برادر انجیل‌ها و متن‌های آیین نیایش را به زبانی برگرداندند که امروز اسلاوی کلیسایی کهن خوانده می‌شود؛ پاپ در سال‌های ۸۶۷ و ۸۶۸ در رم، با وجود مخالفت روحانیان فرانک، این کار را تأیید کرد. پس از مرگ متودیوس در ۸۸۵ شاگردانشان از موراویا رانده شدند و این کار را به بلغارستان بردند، جایی که خط سیریلیک شکل گرفت؛ جای دقیق مرکز موراویای بزرگ، که شاید میکولچیتسه بوده، روشن نیست. (موراویای بزرگ (میکولچیتسه، تقریبی)) نمایش روی نقشه
۱۰۵۴ میلادی · جدایی کلیسای شرق و غرب: تکفیرهای ۱۰۵۴
در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۰۵۴ فرستادگان پاپ به سرکردگی کاردینال هومبرت حکم تکفیر میخائیل کرولاریوس، پاتریارک قسطنطنیه، را بر محراب ایاصوفیه نهادند و انجمنی از اسقفان به ریاست پاتریارک نیز در پاسخ، فرستادگان را تکفیر کرد. کشمکش بر سر اقتدار پاپ، عبارت «و از پسر» (فیلیوکوه) در اعتقادنامه و کاربرد نان فطیر در آیین عشای ربانی بود، و اعتبار فرستادگان هم جای تردید داشت، چون پاپ لئوی نهم در آوریل همان سال درگذشته بود. تاریخ‌نگاران جدایی کلیسای لاتین و یونانی را روندی کند می‌دانند، نه گسستی یک‌باره: غارت قسطنطنیه به دست صلیبیان در ۱۲۰۴ این شکاف را ژرف‌تر کرد، و تکفیرهای دوسویه تنها در ۱۹۶۵ برداشته شد. (ایاصوفیه، قسطنطنیه) نمایش روی نقشه
۱۰۷۱ میلادی · نبرد ملازگرد
ترکان سلجوقی امپراتوری بیزانس را در ملازگرد شکست قاطعی دادند و آناتولی را به سکونت ترکان گشودند و به جنگ‌های صلیبی منجر شدند. (ملازگرد) نمایش روی نقشه
پرسش‌های رایج
آیا بیزانسی‌ها خود را بیزانسی می‌نامیدند؟
نه. آنان خود را رومی و دولتشان را امپراتوری روم می‌خواندند. نام «بیزانسی»، برگرفته از بیزانتیون، نام کهن یونانی قسطنطنیه، از قرن شانزدهم به بعد میان دانشوران غربی رایج شد. همسایگانشان، از جمله ایرانیان، عرب‌ها و ترکان، نیز آنان را «روم» می‌نامیدند.
چرا قسطنطنیه در ۱۴۵۳ سقوط کرد؟
تا ۱۴۵۳ از امپراتوری چیزی جز خود شهر و بخش‌هایی از پلوپونز نمانده بود و غارت ۱۲۰۴، جنگ‌های داخلی و گسترش عثمانیان در بالکان و آناتولی ناتوانش کرده بود. محمد دوم با سپاهی بسیار بزرگ‌تر و توپ‌های سنگین شهر را محاصره کرد و یاری اروپای لاتین اندک بود.
رویدادهای کلیدی روی نقشه
- ۳۳۰ میلادی · تأسیس قسطنطنیه
- ۵۳۲ میلادی · امپراتریس تئودورا و شورش نیکا
- ۵۳۴ میلادی · قانون‌نامه ژوستینیان
- ۵۳۷ میلادی · تکمیل ایاصوفیه
- ۷۲۶ میلادی · جدال شمایل‌شکنی در بیزانس
- ۹۸۸ میلادی · ولادیمیر یکم و مسیحی شدن روس کی‌یف
- ۱۰۵۴ میلادی · جدایی کلیسای شرق و غرب: تکفیرهای ۱۰۵۴
- ۱۰۷۱ میلادی · نبرد ملازگرد
- ۱۲۰۴ میلادی · جنگ صلیبی چهارم قسطنطنیه را غارت کرد
روایت‌های راهنما
- Byzantine Empire — Encyclopaedia Britannica
- Byzantine Philosophy — Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Fall of Constantinople — Encyclopaedia Britannica