روم: از جمهوری تا امپراتوری
جمهوری‌ای اشرافی دریای مدیترانه را می‌گشاید، در عمل به پادشاهی بدل می‌شود، در مرز ایران به حد توان خود می‌رسد و نیمه غربی‌اش را به فرمانروایانی تازه وامی‌گذارد.
شروع این روایت روی نقشهبخش ۱
به روایت سنت رومی، در ۵۰۹ پیش از میلاد رومیان واپسین شاه خود، تارکوینیوس مغرور، را بیرون راندند و به جای او دو کنسول گذاشتند که هر سال برگزیده می‌شدند و سنا به آن‌ها مشورت می‌داد. این داستان سده‌ها بعد به دست مورخانی چون لیویوس نوشته شد و تاریخ‌های آغازین قطعی نیستند. نسل‌ها قدرت در دست چند خاندان اشرافی ماند و پلبی‌ها، یعنی توده شهروندان، برای رسیدن به مناصب کشمکش کردند.
- روم باستان — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۲
تا سده سوم پیش از میلاد، روم با شبکه‌ای از متحدان بر ایتالیا چیره بود و با کارتاژ، شهر فنیقی در شمال آفریقا، درگیر شد. در ۲۱۸ پیش از میلاد هانیبال، سردار کارتاژی، با سپاهی که فیل‌های جنگی هم داشت از آلپ گذشت و در ۲۱۶ سپاهی رومی را در کانای در هم شکست، اما بیشتر متحدان روم وفادار ماندند. روم در ۲۰۲ آن جنگ را برد و در ۱۴۶ کارتاژ را ویران کرد.
- جنگ‌های پونیک — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۳
در ۱۴۶ پیش از میلاد، همان سالی که کارتاژ با خاک یکسان شد، سپاهی رومی کورینت را ویران کرد، مردانش را کشت و زنان و کودکانش را به بردگی فروخت، و یونان زیر فرمان روم درآمد. هنر، ادبیات و فلسفه یونانی که پیش‌تر هم در روم ستایش می‌شد، اکنون آموزش نخبگان رومی را شکل می‌داد. هوراس شاعر بعدها نوشت که یونانِ اسیر، فاتح خشن خود را اسیر کرد.
- روم باستان — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۴
فتوحات ثروت، اسیرانی که به بردگی گرفته می‌شدند و سپاهیان بزرگی وفادار به سردارانشان به همراه آورد. ژولیوس سزار پس از پیروزی در یک جنگ داخلی دیکتاتور مادام‌العمر شد و در روز ایدهای مارس، ۱۵ مارس ۴۴ پیش از میلاد، سناتورهایی به رهبری بروتوس و کاسیوس او را با خنجر کشتند. آن‌ها مدعی بودند جمهوری را نجات می‌دهند، اما جنگ‌های داخلی تازه‌ای در پی آمد.
- ژولیوس سزار — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۵
اکتاویان، پسرخوانده و وارث سزار، در ۳۱ پیش از میلاد مارک آنتونی و کلئوپاترا را در آکتیوم شکست داد. در ۲۷ پیش از میلاد سنا لقب آگوستوس را به او داد؛ او می‌گفت جمهوری را بازگردانده است، در حالی که فرماندهی سپاه‌ها و استان‌های کلیدی را در دست داشت. گزارشی که خود از فرمانروایی‌اش نوشت، «کارنامه آگوستوس»، در کتیبه‌هایی بر جا مانده که کامل‌ترینش در آنکاراست و مورخان آن را خودنگاره‌ای سنجیده و حساب‌شده می‌دانند.
- آگوستوس — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۶
پانتئون بر جای معبدی کهن‌تر از آگریپا بازسازی شد و هنوز نام او را بر پیشانی دارد؛ مهر آجرها نشان می‌دهد کار در روزگار تراژان آغاز شد و هادریان احتمالاً حدود ۱۲۵ تا ۱۲۸ میلادی آن را افتتاح کرد. گنبد بتنیِ بدون میلگردش، با دهانه‌ای حدود ۴۳ متر، از روزنی در میانه به آسمان باز است. این بنا در ۶۰۹ به کلیسا بدل شد، از آن پس همواره کاربرد داشته و معماران رنسانس از نزدیک آن را بررسی کردند.
- پانتئون — دانشنامه بریتانیکا
بخش ۷
مرز شرقی روم رو به ایران بود. در ۲۶۰ میلادی شاپور یکم، شاه ساسانی، امپراتور والرین را در غرب ادسا اسیر کرد و والرین در اسارت درگذشت. کتیبه شاپور بر کعبه زرتشت در نقش رستم این اسارت را نتیجه نبردی بزرگ می‌داند، در حالی که برخی نویسندگان رومی می‌گویند والرین در میانه گفت‌وگوهای صلح گرفتار شد. این صحنه در نگاره‌های صخره‌ای نقش رستم و بیشاپور کنده شده است.
- شاپور یکم: تاریخ — دانشنامه ایرانیکا
بخش ۸
در سده پنجم، امپراتوری غربی استان‌هایی را به سپاهیان گوت، وندال و دیگران باخت و در ۴۱۰ گوت‌های آلاریک خودِ رم را غارت کردند. در ۴۷۶ اودواکر، فرمانده سپاهیان ژرمنِ هم‌پیمان روم در ایتالیا، امپراتور نوجوان رومولوس آگوستولوس را در راونا برکنار کرد و نشان‌های امپراتوری را به قسطنطنیه فرستاد. امپراتوری شرقی نزدیک به هزار سال دیگر پایید و بسیاری از مورخان امروز به جای یک سقوط ناگهانی، از دگرگونی‌ای تدریجی سخن می‌گویند.
- اودواکر — دانشنامه بریتانیکا
- غارت رم (۴۱۰ میلادی) — دانشنامه بریتانیکا